आध्यात्मिक विश्लेषण मनका तर्कना

- रामबाबु घिमिरे

मनको अध्ययन नै मान्छेको अध्ययन हो, किनकि मान्छे भनेको नै मन हो । मनको अध्ययन मनले नै गर्नु पर्नाले अर्थात् साधन र साध्य एउटै हुनाले मनको अध्ययन सहज हुन्न । त्यो भनेको ऐनाले आफैँ ऐना हेर्नुजस्तै हो । मन भनेको समान्यतः चित्त वा चेतना हो, जुन सतत प्रवाहशील हुन्छ । सोच्ने क्रमबाट मन कहिल्यै विरत हुँदैन अर्थात् मनले कहिल्यै विश्राम लिँदैन । अविश्रान्त यात्री हो मन । मनमा निरन्तर कुरा खेलिरहन्छन् । विचारको त्यो सतत प्रक्रियाबाट मन कहिल्यै मुक्त हुँदैन । मनमा प्रवाहित विचारहरूको शृङ्खला र क्रम हुँदैन । त्यसैले एक लेखकले मनलाई व्यस्त विमानस्थलसँग तुलना गरेका छन् जहाँ निरन्तर विमान अवतरण गर्छन् र उडान भर्छन् ।

हो, सतत विचार प्रक्रियाबाट मान्छे हरक्षण आक्रान्त रहन्छ । यसबाट उम्कने कुनै उपाय छैन । मनको अतिवादिताका सामु मान्छे निरूपाय छ । मन सोचेर कहिल्यै नथाक्ने हुनाले दार्शनिकहरूले मनलाई खाएर कहिल्यै नअघाउने राक्षसको मिथकसँग तुलना गरेका छन् । निदाएको बेला, मुर्छा परेको बेला त्यस्तै मृत्युपूर्व वचन बसेको बेला पनि हाम्रो अन्तर्मन सक्रिय नै रहन्छ । बिउँझेपछि वा चेतनामा आएपछि ती कुरा अति कम पुनःसम्झना हुन्छ तर म यतिखेर चेतन अर्थात् चैतन्य तत्वका बारेमा मात्र चिन्तन गर्दैछु । यतिबेला म जुन चिन्तन गर्दैछु त्यो मेरो मनको क्रियात्मकता हो । मनमा शृङ्खलाबद्ध विचार प्रकट नहुनाले विषय केन्द्रित हुन मलाई एक प्रकारको सकस भएको छ । त्यसैले यसो भने हुन्छ-म विषय केन्द्रित हुने प्रयत्न गर्दैछु ।

पूर्वीय दर्शनको निष्कर्ष छ - मनको निरन्तर सक्रियता नै दुःखको कारण हो । मनको चञ्चलता र अतिवादिताबाट आजित भएकोले नै मान्छेले मनको एकाग्रता र विश्रान्तका लागि अनेकन उपाय खोजेको छ । योगशास्त्रको मूल विषय नै मनको अघोरको चञ्चलता नियन्त्रण र अविश्रान्त प्रकृतिलाई विश्राम दिने प्रयत्न हो । चित्तवृत्ति निरोध नै योग भनी परिभाषित गरिएको छ र चित्तवृत्ति भनेको मनको सतत् विचरणशील प्रकृति हो । योग मनको यही अतिवादी प्रवृत्ति नियन्त्रणमा लक्षित छ ।

नियन्त्रण भनेको मनको सतत् विचार प्रक्रियालाई आफ्नो अनुकूल बनाउनु हो । अनुकूल भनेको विचारशून्यता वा कुनै विचारमा मनलाई केन्द्रित गराउन सक्ने कला हो । म पनि मनको अनुकूलताका लागि दीर्घ अवधि योगप्रति अवलम्बित भएँ तर श्रीमतीका बारेमा सोच्दा युवती र देशको बारेमा सोच्दा गुण्डा प्रकट हुन थालेपछि मनलाई छाडा छाडेको छु । त्यसैले मेरो मन तपाईंको गोप्य कारोबारमा साक्षी बस्न आयो भने रिसानी माफ होला ।

मनको कारणले नै मान्छेले आफ्नो अस्तित्वबोध गर्छ । मन नहुँदो हो त मान्छे र ढुङ्गोमा केही फरक हुने थिएन । विस्मृतिका रोग लागेकाहरूले आफू र अर्को छुट्याउन सक्दैनन् । कविहरूको मन अति कोमल हुन्छ, उनीहरू चोटहरू खप्न सक्दैनन् । त्यसैले हुनसक्छ कवि हरिभक्त कटुवालले मन त फलामकै भए हुन्थ्यो भनेका छन् । यन्त्र मानवको मन फलामकै हुन्छ तर विचरा फूल, आइमाई, नदी र जुन-तारा देख्दा रमाउन सक्दैन ।

अँ, म भन्दै थिएँ मनको कारण नै मान्छेले आफ्नो अस्तित्व बोध गर्छ । कुनै कारणले चेतना विलुप्त भएमा जीवनमरणमा पृथकता रहन्न । अनुभव र अनुभूतिको उपकरण नै मन हो । मनले नै स्मृतिका रूपमा विगतको भण्डारण गर्छ र अनि भविष्यको कल्पना र सपना देख्ने पनि मन नै हो । मन भोक्ता हो । शल्यक्रियाका क्रममा आंशिक रूप वा पूर्णरूपमा मनलाई निस्त्रिmय बनाउँदा शरीरलाई काँक्रोझैँ चिर्दा पनि दुख्दैन । त्यसैले दुख्ने त मन रहेछ । त्यति मात्र होइन । दुखेको मनलाई चित्त बुझाउने पनि मन नै हो । पूर्वीय दर्शन र धर्मले आत्माको बारेमा विशद् चिन्तन गरेको छ । आत्मालाई सत्य र जगत्लाई मिथ्या ठानेको छ । यदि यस्तै चिन्तनका कारणले पूर्व भौतिक उन्नतिमा पछि परेको छ । आत्मा विषयक कुनै ज्ञान मसँग छैन । यदि आत्मा छ भने मनको उद्गमस्थल आत्मा नै हुनुपर्छ अथवा मनको मुहान आत्मा नै हुनुपर्छ । भौतिक विज्ञानले मनलाई शरीरजन्य रसायन संयोजनबाट उद्भव भएको ठान्छ । यदि त्यसो हो भने भौतिक संयोजनबाट अभौतिक मन प्रकट हुँदोरहेछ । भौतिक दृष्टिले भन्दा अस्तित्वबाट अस्तित्वहीन अस्तित्व प्रकट हुँदोरहेछ । म अलि दार्शनिक पाराको कुरा गर्न थालेँ । सम्भवतः उमेर वृद्धिका साथै भौतिक वस्तुप्रति अनाकषिर्त हुनथालेपछि मान्छे धेरथोर दार्शनिक बन्छ क्यारे । मेरो मन आजकल अभौतिक कुरामा रुचि राख्न थालेको छ । संविधानका बारेमा सोच्न संविधानसभा र देशको बारेमा सोच्न सरकार छ । तलबी मान्छे खटिएका छन् । मन छ तर मनको स्वरूप पहिचान गर्न नसक्नाले नै दार्शनिक र धार्मिकहरूले मनको बारेमा धेरै तर्कना गरेका छन् । अनि ती तर्कनाप्रति हाम्रो रुचि किन हुन्छ भने आफ्नो अस्तित्त्वको रहस्य जान्ने ।

उत्कृष्ट चाह हाम्रो मनमा नै अन्तर्भूत रहेको हुन्छ । माफ गर्नुहोला, म दार्शनिकजस्तो कुरा गर्न थालेँ तर अज्ञातको चिन्तनमा स्वतः दर्शन प्रकट हुँदोरहेछ । अज्ञाततर्फको चिन्तन दार्शनिकता हो भने अज्ञातलाई ज्ञात ठानेर विवेचना गर्नु धार्मिकता हो । धर्म हरेक रहस्यको उत्तर दिन चाहन्छ । धर्मसँग सृष्टि, जीवन, मृत्यु, आत्मा आदिको बारेमा स्पष्ट जवाफ छ र ती जवाफ स्वैर कल्पनामा आधारित छन् । ती जवाफले हिजोका मान्छेको जिज्ञासा शान्त गर्नसके पनि आज ती मनोरञ्जनपूर्ण आख्यानमा रूपान्तरित भएका छन् । यो कुरा पनि ख्याल राख्नु पर्छ कि विज्ञान वस्तुगततालाई मात्र आधार मान्छ । प्रमाणबाहेकका कुराको अस्तित्व स्वीकार नगर्नु विज्ञानको सीमा हो । त्यसो गर्दा अन्वेषण गर्न बाँकी रहेका अनन्त सत्यहरू र उपल्ला तहका सत्यहरू अविवेच्य नै रहने छन् । महाकवि देवकोटाले काल्पनिक सत्यलाई उपल्लो दर्जाको सत्य भनेका छन् अनि प्लेटोले चाहिँ वस्तु नभई मनोविम्बलाई महत्त्व दिएका छन् ।

मनको प्रकृति एकल हुन्छ । सम्प्रेषणार्थ संवाद र विवादका सहभागी भए पनि म एक्लै विचरण गर्छु । यही भाव जनाउन जनश्रुत् प्रचलित छ-मान्छे एक्लै जन्मन्छ र एक्लै मर्छ । त्यति मात्र होइन मान्छे बाचुञ्जेल पनि एक्लै बाँच्नु पर्छ । त्यसैले कविहरू भीडमा पनि आफूलाई एक्लो अनुभव गर्छन् । त्यो एक्लोपनबाट बच्न समाज, परिवार र प्रेमभाव सहायक हुनसक्छ । मान्छेले त्यहाँ पनि आश्रय अनुभूत गरेन भने देवालय, मदिरालय वा बेश्यालय धाउन सक्छ । अर्थात् कुनै पनि प्रकारको आशक्ति होइन विरक्तिको पक्षमा छ । सांसारिक रागबाट बच्न पारिवारिक सम्बन्ध र सेतुहरूले धेरथोर काम गर्छन् तर पश्चिममा जस्तै हाम्रोमा पनि पारिवारिक सम्बन्ध शिथिल बन्दैछ । पछिल्लो पुस्ता अघिल्लो पुस्ताप्रति आस्था र श्रद्धाहीन बन्दैछ । अघिल्लो पुस्ताप्रतिको महिमामयी मान्यताहरू कमजोर बन्दैछन् । अहिलेको पुस्तालाई श्रवणकुमारको कथाप्रति कुनै रुचि छैन ।

धर्म, दर्शन र मानवीय अनुभवको आजसम्मको निचोड छ कि प्रेमभाव नै त्यस्तो कुरा हो जसले मान्छेलाई एक्लोपनबाट बचाउँछ । एक्लोपनबाट बच्नु भनेको आफूलाई बिर्सनु हो, अरूप्रति समर्पित हुनु हो ।

स्वअस्तित्वप्रति मान्छे जतिजति सचेत हुन्छ त्यतित्यति नै दुःखी हुन्छ । हो प्रेम नै यस्तो कुरा हो जसले विरक्तिबाट, उदासीबाट र एक्लोपनबाट बचाउँछ । प्रेम भौतिक वा अभौतिक दुवै हुनसक्छ । धर्मले अभौतिक प्रेमलाई किन महत्त्व दिएको होला भने भौतिक वस्तु नासवान हुन्छ र त्यो विनष्ट हुँदा दुःखी होइन्छ । परमात्माप्रतिको प्रेम, देशप्रेम, कुनै ध्येयप्रतिको प्रेम, आत्मीय जनप्रतिको प्रेम वा नरनारीको आपसी प्रेम सबै प्रेमकै रूप हुन् । नरनारीको आपसी प्रेम सबैभन्दा बढी प्रचलित प्रेम रूप हो र त्यो मानवीय सहज प्रवृत्ति पनि हो ।

नरनारीको एकअर्काप्रतिको आकर्षणका जैविक रसायनले उद्दीपन र आलम्बनको काम गर्छ । नरनारीको आपसी प्रेम शरीर, धर्म र मनोधर्म दुवै हो । मनलाई कुनै विषयकेन्द्री बनाउनु नै प्रेम हो तर मन चञ्चल प्रवृत्तिको हुन्छ । त्यसैले आत्मिक प्रेमलाई देहधर्मले बारम्बार बाधित गर्छ । अर्कोतर्फ मान्छेको मन यति अस्थिर हुन्छ कि एउटी पत्नी वा प्रेमिका हुँदाहुँदै अर्की पत्नी वा प्रेमिका खोजिरहन्छ । त्यसैले दुःखको कारण हाम्रो मन नै हो भन्ने दार्शनिक भनाइ मननयोग्य छ र यसैको समाधानार्थ धर्मले सन्तोषम् परमं सुखम् भन्ने सूत्र प्रतिपादित गरेको छ । सुख भनेको आनन्दी मनोवस्था हो । मान्छे सुखी हुन सक्दैन किनभने भएको समाप्त हुँदा वा चाहेको अप्राप्त हुँदा दुवै अवस्थामा दुःखी हुन्छ । मान्छे सकारण होइन अकारण पनि दुःखी हुन्छ । जीवनमा दुःख, नैराश्य र वैराग्य व्याप्त छ । जति चिन्तन गर्‍यो त्यति दुःखी भइन्छ । यस्तो अवस्थालाई देवकोटाले जान्नुको अभिशाप भनेका छन् । त्यसैले म आजकल आफूलाई बिर्सन मनलाई प्रेमभावमा समर्पण गर्न चाहन्छु । म प्रेममा निमग्न हुन चाहन्छु । तर थाहा छैन त्यो कुन खालको प्रेम हुनेछ ।

ज्येष्ठ महिनाको मासिक राशिफल

ज्येष्ठ महिनाको ग्रहस्थिति र जनजीवनमा पर्ने यसको प्रभाव

ज्येष्ठ महिनामा सूर्यले बृष राशिमा भ्रमण गर्दछन् । अन्य ग्रहहरूमध्ये सुरुमा मेष राशिमा रहेको बुध ग्रह १७ गते दिउँसो बृष राशिमा प्रवेश गर्नेछ । त्यस्तै वैशाखदेखि नै बृष राशिमा रहेको मङ्गल ग्रह यो महिनाभरि बृष राशिमा नै रहने सङ्केत छ । महिनाको सुरुमा कन्या राशिमा बक्री अवस्थामा रहेका बृहस्पति ज्येष्ठ ३० गते मार्गी हुने देखिन्छ, त्यस्तै बक्री अवस्थामैं रहेको शनिश्चर ग्रहले आगामी ०६ गते धनु राशि त्यागी बृश्चिक राशिमा प्रवेश गर्नेछ । मीन राशिमा उच्च गृहमा विचरणशील शुक्र ग्रह १७ गतेपछि मेष राशिमा पुग्ने देखिन्छ । राहु र केतु ग्रह यथावत् क्रमशः सिंह र कुम्भ राशिमा रहनेछन् । शनिको राशि परिवर्तनका कारण आगामी ०६ गतेपछि गत मकर राशिमा रहेको शनिश्चरको साढेसाती तथा बृष र कन्या राशिको अढैया आगामी कार्तिक मसान्तसम्मका लागि समाप्त भएको छ भने उक्त अवधिसम्म तुला राशिमा साढेसाती तथा मेष र सिंह राशिमा पुनः अढैयाको प्रकोप रहने अवस्था छ । अन्य समग्र ग्रहगोचरको मूल्याङ्कन गर्दा मीन लग्नमा सङ्क्रान्ति परेको तथा लग्नेश बृहस्पति बक्री रहेकाले मेलमिलाप र वार्ताका माध्यमबाट मात्र सम्पन्न हुने सरकारी कामकाजमा सत्तापक्ष र विपक्षको अहमका कारण विलम्ब र ढिलासुस्ती हुने छ, यद्यपि महिनाको उत्तरार्द्ध सन्तोषजनक हुनसक्छ । गृष्म ऋतुको प्रारम्भिक महिना भएकाले गर्मीमा उल्लेख्य बृद्धि हुनेछ, नयाँनयाँ रोगव्याधि र महामारीको प्रकोप देखिन सक्छ । धान्यादि वस्तुको मूल्यमा बृद्धि हुनेछ । देश कलह, झैझगडा र द्वन्द्वको चपेटामा फँस्नसक्छ । मोटर, गाडी, हवाइजहाज आदि सवारी दुर्घटनाको सङ्ख्यामा बृद्धि हुनेछ । सुन, चाँदीजस्ता धातुको मूल्यमा समेत बृद्धिको सङ्केत छ । ठाउँठाउँमा आँधीहुरी, आगलागी, अपहरण, चोरीडकैती आदि अप्रिय घटना घटेको दुःखद समाचार सुन्न पाइन्छ । तेलहन पदार्थको मूल्य आकासिने सङ्केत छ ।

ज्येष्ठ महिनाको मासिक राशिफल

मेष (चु, चे, चो, ला, लि, लु, ले, लो, अ) – 
राशिस्वामी मङ्गल र सूर्यको धनस्थानमा उपस्थिति रहेको देखिन्छ, त्यसैले आर्थिक दृष्टि यो महिना त्यति लाभदायी रहने सङ्केत छैन । स्वास्थ्यतर्फ आँखा र मुखको क्षेत्र कमजोर छन् । बोलीमा अङ्कुश लगाएकै बेस हुनेछ । घरपरिवारकै सदस्यका बीचमा मनोमालिन्य बढ्नाले एवं ससाना कुरामा झैझगडा मानसिक तनाव बढ्नसक्छ । अवाञ्छित व्यक्तिहरूउपर निर्भर रहनु पर्ने बाध्यता हुनसक्छ । व्यापारमा घाटा हुने वा धनमाल हराउने वा चोरी हुने सङ्केत पनि छ । भाग्येश बृहस्पति पनि बक्री रहेको अवस्था छ, अतः व्यक्तिगत स्वास्थ्यप्रति समेत सचेतता अपनाउनु आवश्यक छ । शत्रु र प्रतिस्पर्धीहरू बलिया हुनेछन् । तर छैटौं भावको बृहस्पति भएकाले मुद्दामामिला र अड्डाअदालतको कामका लागि राम्रो समय छ । सामान्यतया यस महिनाको ०७, ०८, १५, १६, १७, २४, २५ र २६ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

बृष (इ, उ, ए, ओ, बा, बि, बु, बे, बो) – 
आफ्नै राशिमा सूर्यले प्रवेश गरेको छ, अतः यो महिना धनसम्पत्ति र सुखसुविधा आर्जन गर्ने पक्षमा आकर्षित रहनु हुनेछ । आत्मविश्वासको सिर्जना हुनेछ । सार्वजनिक क्षेत्र अथवा सरकारको कुनै महत्त्वपूर्ण जिम्मेबारी प्राप्त हुनसक्छ । सुरुमा भाग्येश बुध र महिनाको उत्तरार्द्धमा राशिपति शुक्रले बाह्रौं भावमा उपस्थिति जनाउनाले यस अवधिमा मानसिक तनाव र चिन्ता बढ्ने सङ्केत चाहिं देखिन्छ नै, खर्चको मात्रा बढने छ, धनमाल हराउने वा चोरी हुने सम्भावना छ, अनि सरकारविरोधी, असामाजिक र हानिकारक कार्यमा संलग्नता हुनसक्छ । तर महिनाको पूर्वार्द्धमा राशिस्वामी शुक्र राज्यस्थानमा रहेकाले खर्च धेरै हुनेछ तर आम्दानीका मार्गहरू पनि पर्याप्त रहने छन् । प्रत्येक प्रयासमा मित्र र सहयोगीले पूर्ण सहयोग गर्नेछन् । सामान्यतया यस महिनाको ०१, ०२, ०९, १०, ११, १७, १८, १९, २७, २८ र २९ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

मिथुन (का, कि, कु, घ, ङ, छ, के, को, ह) – 
उत्तरार्द्धका तुलनामा महिनाको पूर्वार्द्धमा केही शुभफल प्राप्त हुनेछन् । बाह्रौं घरमा रहेको सूर्य र मङ्गलको प्रभावले आम्दानीका मार्गहरू अवरुद्ध हुनेछन् । जुवातास, लटरी र सट्टापट्टातर्फ नहौसिनु ठिक हुनेछ, होस राख्नुपर्छ । व्यवहारिक खर्चको मात्रा बढ्ने छ । व्यक्तिगत स्वास्थ्य पनि अनुकूल हुनेछैन । यद्यपि १७ गतेसम्म राशिस्वामी बुधले राज्यस्थान ओगटेको हुँदा केही सन्तोष जनक अवस्था देखिन्छ । लामो दूरीको यात्रा गर्ने सम्भावना छ । व्यापार÷व्यवसायलाई बढाउने र चम्काउने अवसर मिल्नेछ । प्रणय सम्बन्धका निमित्त राम्रो समय छ । प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूसित मित्रतापूर्ण सम्बन्ध कायम हुनेछ । भाग्येश शनि बक्री रहेको हुँदा अरुले गरेको अनुत्तरदायी क्रियाकलाप र असफलताका कारण चिन्तित बन्नुपर्ने योग छ । सामान्यतया यस महिनाको ०२, ०३, ०४, ११, १२, १३, २०, २१, २९, ३० र ३१ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

कर्कट (हि, हु, हे, हो, डा, डि, डु, डे, डो) – 
राज्यस्थानमा रहेको सूर्य र पञ्चमेश मङ्गलको प्रभावले इच्छा र आकाङ्क्षा पूर्ण हुने समयका रूपमा यस महिनाको आगमन भएको छ । किनमेल र कारोबारहरू सफल हुनेछन् । करार र सम्झौताबाट लाभ मिल्नेछ । दाम्पत्य जीवन, घरायसी सुख, प्रेमसम्बन्ध र प्रणयप्रसङ्गका लागि श्रेष्ठ समय हो । आय आर्जनका मार्गमा सुधार आउने छ । लामो यात्रा सुखद र सफल हुनेछ । भाग्येश बृहस्पति बक्री भएकाले केही नकारात्मक फल पनि प्राप्त हुनसक्छन् । दैनिकी सञ्चालनका क्रममा धनसङ्ग्रहमा कठिनाइ हुनेछ । नयाँ व्यवसाय वा उद्योगधन्दामा लगानी गर्दा राम्रो विचार पुर्याउनु ठिक हुन्छ । शत्रुले हानि पुर्याउने प्रयत्न गर्नेछन् । घरव्यवहारमा असुरक्षाको भावना विकसित हुनसक्छ । सामान्यतया यस महिनाको ०४, ०५, ०६, १३, १४, १५, २२, २३ र २४ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

सिंह (मा, मि, मु, मे, मो, टा, टि, टु, टे) – 
कर्मक्षेत्रमा राशिस्वामी सूर्य र मङ्गलको प्रभाव रहेकाले जेठ महिना अत्यन्त क्रियाशील र व्यस्त रहने समय हो । व्यापार र नोकरीका माध्यमबाट लाभ मिल्नेछ । आयमूलक र फलदायी यात्राको सम्भावना छ । आर्थिक समस्याहरू हल हुनसक्छन् । सार्वजनिक क्षेत्र वा सरकारी कामका माध्यमबाट फाइदा हुनेछ । उच्च पदस्थ र महत्त्वपूर्ण व्यक्तिहरूसित मित्रता हुनेछ । व्यवसायिक क्षेत्र र व्यापारको विस्तार हुनेछ । विपरीत परिस्थितिलार्ई कुशलतापूर्वक झेल्नाले आत्मविश्वास बढ्नेछ । शत्रुले हानि पुर्याउन सक्दैनन् । तर पञ्चमेश बृहस्पति बक्री रहेकाले सृजनात्मक क्षमतालाई प्रस्फुटन गर्न सक्नुहुन्न र बुद्धिविवेकको ह्रास हुनेछ । सन्ततिको उन्नतिप्रगति र स्वास्थ्यस्थिति चिन्ताको विषय बन्नेछ । बढी आशावादी हुनु उचित होइन, तथापि यो महिना राम्रो महिना छ । सामान्यतया यस महिनाको ०७, ०८, १५, १६, १७, २४, २५ र २६ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

कन्या (टो, प, पि, पु, ष, ण, ठ, पे, पो) – 
महिनाको १७ गतेसम्म राशिस्वामी बुध आठौं भावमा रहने भएकाले महिनाको पूर्वार्द्धका तुलनामा उत्तरार्द्ध असल छ, उता भाग्यमा रहेको सूर्य र मङ्गलले मिश्रित प्रभाव प्रदान गर्नेछ । लामो यात्रा सफल हुनेछैन तर उच्च पदमा प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूसित भेटघाट हुने तथा सल्लाह र सद्भाव प्राप्त हुनेछ । मातापिता र अभिभावकवर्गको स्वास्थ्यस्थिति चिन्ताको विषय बन्नसक्छ । धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वको क्षेत्रमा भ्रमण हुनेछ । विश्वासको वातावरण बन्नाले व्यावसायिक एवं रोजगारीका क्षेत्रमा सफलता आर्जन हुनेछ । ज्येष्ठ १७ गतेपछि मन प्रसन्न र फुर्तिलो रहनेछ र परिवारमा कुनै माङ्गलिक कार्य सम्पन्न हुनेछ, शुभ र श्रेष्ठ कर्ममा लगनशीलता बढ्ने छ । आम्दानीका मार्ग बढ्ने छन् । सातौं शुक्रले महिनाको प्रारम्भमा नै आनन्दप्रद यात्राको सङ्केत गर्दैछ । सामान्यतया यस महिनाको ०२, ०९, १०, ११, १७, १८, १९, २७, २८ र २९ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।


तुला (र, रि, रु, रे, रो, ता, ति, तु, ते) – 
आठौं भावमा सूर्यको प्रवेश भएको छ । विनाकारण झगडा र विवाद हुनेछ । शङ्कास्पद कारोबार र क्रियाकलाप सहभागी नबन्नु राम्रो हुनेछ, त्यस्तै खराब र अनैतिक मानिने कामभन्दा टाढा रहनु नै कल्याणकारी हुनेछ । तर १७ गतेसम्म भाग्येश बुध सातौं भावमा रहनाले प्रसिद्धि र सम्मानमा बृद्धि हुनेछ । विद्वानहरूका साथमा घुलमिल हुने मौका आउने छ । बन्दव्यापारमा बढावा हुनेछ । विपरीत लिङ्गीहरूबाट सहायता मिल्नेछ । सुखद यात्रा हुने सङ्केत पनि छ । प्रतिस्पर्धामा सफलता हाासिल हुनेछ । ०६ गतेपछि पञ्चमेश शनिश्चर दोस्रो भावमा बक्र गतिका साथमा आउने हुँदा आम्दानीका मार्ग अवरुद्ध हुनसक्छन् । तर नयाँनयाँ उद्योगधन्दा र व्यवसायको प्रारम्भ हुने वा नयाँ रोजगारीको सङ्केत देखिन्छ । सामान्यतया यस महिनाको ०२, ०३, ०४, ११, १२, १३, २०, २१, २९, ३० र ३१,  गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

बृश्चिक (तो, ना, नि, नु, ने, नो, या, यि, यु) – 
सातौं भावमा बसेको सूर्य र राशिस्वामी मङ्गलको प्रभाव त्यति अनुकूल हुँदैन । मानसिक रूपले तनावग्रस्त र अस्वस्थ हुने सम्भावना छ । यद्यपि एघारौं घरमा रहेको भाग्येश बृहस्पतिको प्रभावले यस महिनालाई उत्साहपूर्ण समय मान्दा हुन्छ । विदेश अथवा दूरदराजमा रहेको स्थानमा बसोबास गर्ने व्यक्तिहरूसितको सम्बन्ध सुमधुर रहने छ । नयाँनयाँ उद्यम र इलममा संग्लग्न हुनु पर्ने छ । प्रतिस्पर्धा वा परीक्षामा सहभागी हुँदा सफलता आर्जन हुनेछ । आध्यात्मिक र दार्शनिक क्रियाकलापमा मन आकर्षित हुनसक्छ । राशिस्वामीको आफ्नो राशिमा पूर्णदृष्टि रहने हुँदा विपरीत लिङ्गीप्रति आकर्षित भइने छ । आकस्मिक रूपमा हितकारी घटना घट्न सक्छ । सामाजिक प्रतिष्ठा र सुखसम्मृद्धि बढ्ने छ । पुराना साथीभाइ र सहयोगीहरूसँग भेटघाट हुनेछ । सामान्यतया यस महिनाको ०४, ०५, ०६, १३, १४, १५, २२, २३ र २४ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

धनु (ये, यो, भ, भि, भु, ध, फा, ढ, भे) – 
छैठौं भावमा बसेका सूर्य र मङ्गलको प्रभावले पहिले देखिएका प्रायशः समस्याहरूको निराकरण हुनसक्छ । प्रतिस्पर्धीहरूमाथि विजय प्राप्त हुनेछ । पछाडि उछित्तो काड्ने र कुरा काट्नेहरू आफैं चुप लाग्नेछन् । नोकरी र व्यायसायिक जीवनमा सुधार आउने छ । प्रतिष्ठा र पदोन्नतिको सम्भावना छ । आफ्नो सर्कलमा सम्मान र साख मिल्नेछ । राशिस्वामी बृहस्पति कर्मक्षेत्रमा बक्री रहेकाले व्यापार, नोकरी वा कारोबारमा धेरै गरेको प्रयास सङ्घर्षका बाबजुद सफल हुनेछ । व्यापारको विस्तार हुनेछ र पद बढ्ने छ । वरिष्ठ एवं शक्तिशाली व्यक्तित्वबाट स्नेह र सम्मान प्राप्त हुनेछ । व्यापार र नोकरीको सिलसिलामा धेरै घुमफिर हुनसक्छ । पारिवारिक जीवन सुखद हुनेछ । शनिश्चरले ०६ गतेपछि बाह्रौं भावमा प्रवेश गर्ने हुँदा आर्थिक पक्षमा बाधा पुग्नसक्छ । सामान्यतया यस महिनाको ०७, ०८, १५, १६, १७, २४, २५ र २६ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

मकर (भो, ज, जि, खि, खु, खे, खो, गा, गि) – 
पाँचौं भावको सूर्यको प्रभावले मनमा ठूलो उत्साह र उमङ्गको सिर्जना हुनेछ । लुकेको प्रतिभा र व्यवसायिक योग्यताको सहज विकास हुनेछ । कार्यशैलीमा गम्भीरता आउने छ । सुखसुविधा भोग गर्न पाइने छ र मन प्रसन्न रहने छ । कामप्रतिको लगनशीलताका कारण प्रशस्त लाभ मिल्नेछ । उता बक्री नै भए पनि राज्यस्थानमा राशिस्वामी शनिश्चरको प्रभाव रहने भएकाले दाजुभाइ र दिदीबहिनीका माझमा सुमधुर सम्बन्ध कायम हुनेछ । शीघ्र निर्णय गर्ने सामथ्र्यको विकास हुनेछ । प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूसित सम्पर्क बढ्ने छ । तर दोस्रो घरमा रहेको केतुले मुखलाई अनियन्त्रित बनाउन सक्छ, सचेत हुनुपर्छ र खासगरी घनिष्ठ साथीभाइ र नातागोताका मानिससित नम्र बोलीको प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ । सामान्यतया यस महिनाको ०१, ०२, ०९, १०, ११, १७, १८, १९, २७, २८ र २९ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

कुम्भ (गु, गे, गो, सा, सि, सु, से, सो, द) – 
चतुर्थ भावमा बसेको सूर्य र कर्मेश मङ्गल तथा कर्मक्षेत्रमा जाने राशिस्वामी शनिश्चरको प्रभावले यो महिना कडा मिहिनेत र परिश्रम गर्ने योग छ । निरन्तर गरिएको कष्टप्रद परिश्रमका कारण छिटै थाकिन्छ र कार्य क्षमतामा समेत कमी आउने छ । मातापिता र अभिभावक वर्गको स्वास्थ्यस्थिति चिन्ताको विषय बन्नेछ । यद्यपि १७ गतेसम्म तृतीय भावमा रहने पञ्चमेश बुधका कारण मिहिनेतको राम्रो नतिजा हात पर्ने छ । ससाना यात्राबाट राम्रो फल मिल्नेछ । विदेशबाट राम्रो समाचार प्राप्त हुनेछ । त्यस्तै भाग्येश शुक्रको प्रभावले परिवारमा कुनै माङ्गलिक कार्यको आयोजना हुनसक्छ । घरायसी सुखसुविधा बढाउने भौतिक सामाग्रीका निम्ति धनव्यय हुनेछ । घरायसी नातागोताका व्यक्तिहरूको जमघट हुनेछ । सामान्यतया यस महिनाको ०२, ०३, ०४, ११, १२, १३, २०, २१, २९, ३० र ३१ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

मीन (दि, दु, थ, झ, ञ, दे, दो, च, चि) – 
तृतीय भावमा बसेका सूर्य र भाग्येश मङ्गलको प्रभावले यो महिना राम्रो महिना छ । व्यावसायिक कारोबारबाट लाभ मिल्नेछ । बहुप्रतीक्षित इच्छा, आकाङ्क्षा र उद्देश्य सफल हुनसक्छन् । मनमा उत्साह र साहसी प्रवृत्ति देखा पर्नेछ । यात्राबाट लाभ मिल्नेछ । जग्गाजमिनसँग सम्बद्ध कारोबारबाट लाभ प्राप्त हुने सम्भावना छ । राशिस्वामी बक्री रहेकाले धेरै हौसिनु उचित हुँदैन, यद्यपि समग्रमा यो उत्तम समय छ । दाम्पत्य जीवनमा सामान्य चिसोपन देखिन सक्छ । कुनैकुनै समयमा मनले इच्छाएको परिणाम प्राप्त गर्न कडा मिहिनेत गर्नुपर्छ । काम ढिलो सम्पन्न हुनेछ । १७ गतेसम्म तृतीयेश शुक्र आफ्नै राशिमा रहेकाले उक्त अवधिभित्र उच्चपदस्थ व्यक्ति र राज्यपक्षबाट रोकिएका काम निर्बाध सम्पन्न हुनेछन् । सामान्यतया यस महिनाको ०४, ०५, ०६, १३, १४, १५, २२, २३ र २४ गते तपाईंका लागि अशुभ रहने छन् ।

२०७४ ज्येष्ठ महिनाका चाडपर्व तथा शुभमुहूर्तहरू
२०७४ ज्येष्ठ ०१ गते सोमबार/२०१७ मई १५ (कृष्ण चतुर्थी)	ज्येष्ठ सङ्क्रान्ति, साहित्यकार रामकृष्ण शर्मा जयन्ती	शुभविवाह, रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा),
२०७४ ज्येष्ठ ०२ गते मङ्गलबार/२०१७ मई १६ (कृष्ण पञ्चमी)		शुभविवाह, रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), अग्निवास(होमादि),
२०७४ ज्येष्ठ ०३ गते बुधबार/२०१७ मई १७ (कृष्ण षष्ठी)	मदनआश्रित स्मृति दिवस	रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), चूडाकर्म(छेवर),कर्णवेध(कान छेड्ने), अक्षरारम्भ, शिलान्यास (सामान्य), दैलो राख्ने, पुराणश्रवण,
२०७४ ज्येष्ठ ०४ गते बिहीबार/२०१७ मई १८ (कृष्ण सप्तमी)	अष्टमी व्रत	अन्नप्राशन(पास्नी), अग्निवास(होमादि),चूडाकर्म(छेवर), कर्णवेध(कान छेड्ने),शिलान्यास (सामान्य), द्रव्यप्रयोग वा लगानी, दैलो राख्ने, पुराणश्रवण,
२०७४ ज्येष्ठ ०५ गते शुक्रबार/२०१७ मई १९ (कृष्ण अष्टमी)	गोरखकाली पूजा	रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), कर्णवेध(कान छेड्ने),   द्रव्यप्रयोग वा लगानी, डेरा सर्ने,
२०७४ ज्येष्ठ ०६ गते शनिबार/२०१७ मई २० (कृष्ण नवमी)		ब्रतबन्ध (उपनयन), अग्निवास(होमादि), कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ ०७ गते आइतबार/२०१७ मई २१ (कृष्ण दशमी)		शुभविवाह, अग्निवास(होमादि), कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ ०८ गते सोमबार/२०१७ मई २२ (कृष्ण एकादशी)	अपरा एकादशी व्रत	शुभविवाह, रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), पसल थाप्ने, शिलान्यास (सामान्य), गृहप्रवेश,डेरा सर्ने, दैलो राख्ने, कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ ०९ गते मङ्गलबार/२०१७ मई २३ (कृष्ण द्वादशी)	भौमप्रदोष व्रत	रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), अग्निवास(होमादि),कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ १० गते बुधबार/२०१७ मई २४ (कृष्ण त्रयोदशी)	सिथिचह्रे पूजा (नेवारी पर्व)	रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा),
२०७४ ज्येष्ठ ११ गते बिहीबार/२०१७ मई २५ (कृष्ण  अमावस्या)	दर्श श्राद्ध, बटसावित्री व्रत, शनि जयन्ती, निशि तथा हलो बार्ने दिन	अग्निवास(होमादि),
२०७४ ज्येष्ठ १२ गते शुक्रबार/२०१७ मई २६ (शुक्ल प्रतिपदा)	दशहरा स्नान प्रारम्भ, गोसाइँकुण्ड स्नान प्रारम्भ	अग्निवास(होमादि), पसल थाप्ने, शिलान्यास (सामान्य), डेरा सर्ने, दैलो राख्ने,
२०७४ ज्येष्ठ १३ गते शनिबार/२०१७ मई २७ (शुक्ल द्वितीया)	चन्द्रोदय, महाराज छत्रशाल जन्मजयन्ती (कृष्णप्रणामी), द्विपुष्कर योग बेलुका ०९।०३ बजेसम्म	रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), द्रव्यप्रयोग वा लगानी, घर छाउने/ढलान गर्ने,
२०७४ ज्येष्ठ १५ गते सोमबार/२०१७ मई २९ (शुक्ल चतुर्थी)	गणतन्त्र दिवस, सगरमाथा विजय दिवस	अग्निवास(होमादि),
२०७४ ज्येष्ठ १६ गते मङ्गलबार/२०१७ मई ३० (शुक्ल पञ्चमी)		रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा),
२०७४ ज्येष्ठ १७ गते बुधबार/२०१७ मई ३१ (शुक्ल षष्ठी)	कुमार षष्ठी, चण्डिकाभगवती यात्रा (भक्तपुर), विश्व धूमपानरहित दिवस, सिथिनख (नेवारी पर्व)	रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), अग्निवास(होमादि),अक्षरारम्भ, कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ १८ गते बिहीबार/२०१७ जुन ०१ (शुक्ल सप्तमी)	कुमार यात्रा। साहित्यकार गोपालप्रसाद रिमाल स्मृति दिवस	रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ १९ गते शुक्रबार/२०१७ जुन ०२ (शुक्ल अष्टमी)	अष्टमी व्रत, गोरखकाली पूजा, वायु अष्टमी, श्री ५ वीरेन्द्र स्मृति दिवस	शुभविवाह, अग्निवास(होमादि), कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ २० गते शनिबार/२०१७ जुन ०३ (शुक्ल नवमी)		शुभविवाह, ब्रतबन्ध (उपनयन), रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ २१ गते आइतबार/२०१७ जुन ०४ (शुक्ल दशमी)	गङ्गा दशहरा, गङ्गापूजा (रामेश्वर, दक्षिणभारत), हत्यामोचन तीर्थस्नान, हृषिकेशोत्सव (रुरु रिडीक्षेत्र, गुल्मी), बज्रगुरु पद्मसम्भव जयन्ती, गोसाइँकुण्ड स्नानसमाप्ति,साहित्यकार भवानी भिक्षु जयन्ती	शुभविवाह, अग्निवास(होमादि), कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ २२ गते सोमबार/२०१७ जुन ०५ (शुक्ल एकादशी)	निर्जला एकादशी व्रत, तुलसीको दल राख्ने दिन, विश्ववातावरण दिवस, श्री ५ दीपेन्द्र स्मृति दिवस	शुभविवाह, चूडाकर्म(छेवर), कर्णवेध(कान छेड्ने), अक्षरारम्भ, पसल थाप्ने, गृहप्रवेश, द्रव्यप्रयोग वा लगानी, घर छाउने/ढलान गर्ने, डेरा सर्ने, कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ २३ गते मङ्गलबार/२०१७ जुन ०६ (शुक्ल द्वादशी)	प्रदोष व्रत	शुभविवाह, रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), अग्निवास(होमादि), कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ २४ गते बुधबार/२०१७ जुन ०७ (शुक्ल त्रयोदशी)		शुभविवाह, रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), कलशचक्र,
२०७४ ज्येष्ठ २५ गते बिहीबार/२०१७ जुन ०८ (शुक्ल चतुर्दशी)	पूर्णिमा व्रत	शुभविवाह, रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), अग्निवास(होमादि), पुराणश्रवण,
२०७४ ज्येष्ठ २६ गते शुक्रबार/२०१७ जुन ०९ (शुक्ल  पूर्णिमा )	मष्टो पूर्णिमा, मन्वादि, गैडुपूजा, पनौती स्नान, भैरवभद्रकाली इन्द्रेश्वर रथयात्रा (पनौती, काभ्रे), ज्यापुह्नि (नेवारी पर्व)
२०७४ ज्येष्ठ २७ गते शनिबार/२०१७ जुन १० (कृष्ण प्रतिपदा)		शुभविवाह, रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), अग्निवास(होमादि),
२०७४ ज्येष्ठ २८ गते आइतबार/२०१७ जुन ११ (कृष्ण द्वितीया)		अग्निवास(होमादि),
२०७४ ज्येष्ठ ३० गते मङ्गलबार/२०१७ जुन १३ (कृष्ण चतुर्थी)	मङ्गलचतुर्थी व्रत	रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा), अग्निवास(होमादि),
२०७४ ज्येष्ठ ३१ गते बुधबार/२०१७ जुन १४ (कृष्ण पञ्चमी)	धनिष्ठा पञ्चक प्रारम्भ	अन्नप्राशन(पास्नी), रुद्राभिषेक(रुद्रीपूजा),चूडाकर्म(छेवर), कर्णवेध(कान छेड्ने),अक्षरारम्भ, शिलान्यास (सामान्य), दैलो राख्ने, पुराणश्रवण,

सुझबुझ र चेतनाको प्रतिफल

एक पटक एउटा देशका सुरक्षाकर्मीले कुनै शत्रु राष्ट्रको गुप्तचरलाई समाते। शरीर र ऊसित भएका सरसामान निरीक्षण गर्दा त्यस गुप्तचरसँग त्यसो त त्यस्तो आपत्तिजनक कुनै सामाग्री भेटिएन, बरु बाहिरै मगमग वासना आइरहेको स्वादिष्ट झैं लाग्ने एउटा मिठाइको बट्टा प्राप्त भयो ।

स्वादिष्ट व्यञ्जन देखेपछि सिपाहीहरूको मुखमा पानी आयो । सिपाहीहरू त्यस बट्टामा भएका मिठाइ बाँडेर खाने विचार गर्दै थिए, एउटा सिपाहीले सुझायो - 'यो त हाम्रो शत्रु राष्ट्रको जासुस हो, मिठाइमा विष मिसाएको हुनसक्छ।' त्यस सुझावलाई सबैले स्वीकार गरे । तीमध्ये एउटाले आफ्नो मिठाइ खाइहाल्ने लालसालाई नियन्त्रण गर्न सकेन । तुरुन्त उसले आफ्नो सुझाव अघि सार्यो - ' विष मिसाएको छ, छैन यसैलाई खान दिए तुरुन्त थाहा पाइहालिन्छ नि !' उसको समयोचित निर्णयलाई सबैले सहमति जनाए र त्यस गुप्तचरलाई मिठाइ खुवाएर परीक्षण गर्ने विचार गरे । उनीहरूले त्यस गुप्तचरलाई एउटा मिठाइको टुक्रो दिंदै खान बाध्य तुल्याए । उसले ती सिपाहीकै अगाडि त्यो मिठाइको टुक्रो मिठो मान्दै खायो ।

उसले मिठाइ आनाकानी नगरी खाएको देखेर ती सिपाहीले झटपट त्यो डिब्बाको मिठाइ खाए । मिठाइ खाइसकेर डकार्दै ती सिपाहीको हाकिमले 'ल यसलाई बाँधेर थानामा लिएर जाऊँ' भन्यो । गुप्तचरका दुबै हात पछाडि लगेर बाँधे र थानातर्फ लिएर गए । केहीबेरपछि त्यस जासूसलाई रिंगटा लाग्न थाल्यो, छिनछिनमा आलस्यले हाइ हाइ गर्न थाल्यो । त्य जासुसलाई नियाल्दै गरेको एउटा सिपाहीले के भयो भनी सोद्धा गुप्तचरले भन्यो 'सम्भवतः अघि खाएको मिठाइमा मन्दविष मिसाइएको थियो। खाएको केही समयपछि मात्र त्यो विष शरीरमा घुल्छ र मान्छेको मृत्यु हुन्छ । शायद मेरो समय समाप्त भयो, म मर्छु होला।' गुप्तचरका कुरा सुनेपछि सबै जनाको होस गुम्यो । ती सबैले आफ्नो जीवनसमाप्ति हुनलागेको भयावह त्रासको कल्पना गरे । उनीहरूले आफ्नो कर्तव्य र दायित्वलाई बिर्सिए । अघि मिठाइ खान तँछाडमछाड गरे झैं अब को पहिले चिकित्सककहाँ पुग्ने भनेर हत्तारिन थाले । गुप्तचर हिंड्दाहिंड्दै बाटोमा लम्पसार पर्यो, त्यसपछि त ती सिपाहीको होसहवास सबै हरायो । त्यस गुप्तचरलाई त्यस्तै अवस्थामा छाडेर डाक्टरको खोजीमा तुरुन्त सहरतर्फ कुदे ।

सिपाहीहरू टाढा पुगेको अनुमान गर्दै गुप्तचर जुरुक्क उठ्यो र आफु मुक्त हुन प्रयोग गरेको तात्कालिक उपाय सार्थक भएकोमा मनमनै खुसी हुँदै आफ्नो नयाँ गन्तव्य पहिल्याउँदै बाटो लाग्यो ।

भगवान् गौतम बुद्ध : सन्दर्भ बुद्ध जयन्ती

भगवान गौतम बुद्ध बौद्ध धर्मका प्रणेता हुन। अधिकांश बौद्ध परम्पराले उनलाई हाम्रो कल्पका एक सम्यक् सम्बुद्धको रूपमा मान्दछन। बुद्ध भन्नाले बोधिप्राप्त वा अन्तिम सत्यको साक्षात्कार गरेको महामानव बुझिन्छ। बुद्ध कहलाइनु अघि यिनको नाम सिद्धार्थ गौतम थियो। उनलाई शाक्य मुनि गौतम बुद्ध पनि भनिन्छ। गौतम बुद्धलाई एसियाका तारा पनि भनिन्छ। गौतम बुद्ध नेपालको प्राचीन इतिहासमा अत्यन्त आदरणीय र उच्चस्थान प्राप्त व्यक्तित्व हुन्। ईशापूर्व छैठौं शताब्दीको युगलाई धार्मिक क्रान्तिको युग मान्ने गरिमा गौतम बुद्धले स्थापना गरेको बौद्ध धर्मले प्राप्त गरेको छ। गौतम बुद्धले तात्कालिक प्रचलित धर्म तथा दर्शनको खण्डन गरी आफ्नो दर्शन र सिद्धान्तको स्थापना गरे र त्यसकै जगमा सर्वसाधारण जनमानस र शासकवर्गलाई प्रभावित तुल्याई दुबैथरिलाई एउटै सूत्रमा उनेर एकै ठाउँमा समेट्न सफल भए। त्यसैले बौद्ध धर्म राष्ट्रिय घेराभन्दा माथि उचालिई विश्वधर्मका रूपमा स्थापित हुन सफल भयो।

गौतम बुद्धको जन्म र मृत्यु कहिले भयो भनी यकीनका साथ भन्न नसकिए पनि बीसौं शताब्दीका धेरैजसो इतिहासकारहरू उनको जीवनकाल ५६३ ईशापूर्व देखि ४८३ ईशापूर्व रहेको भन्ने कुरामा एकमत देखिन्छन्। तथापि गौतम बुद्धको जन्म बैशाख शुक्ल पूर्णिमाको दिन हाल नेपालको सीमाभित्र पर्ने रूपन्देही जिल्लाको लुम्बिनी भन्ने ठाउँमा भएको थियो भन्ने कुरामा दुईमत छैन। उनले आफ्नो जीवनकालको पहिलो २९ वर्ष पिताद्वारा प्रदत्त राजसी सुखमा बिताए। तर पनि उनी सदा संसारमा व्याप्त दु:खको कारण र त्यसको निवारण के होला भनी चिन्तित रहन्थे। यही दु:ख निवारणको सत्यमार्ग पत्ता लगाउने उद्देश्यले २९ वर्षको उमेरमा गृहत्याग गरी सिद्धार्थ भारतको विभिन्न ठाउँमा सात वर्षसम्म कष्टदायक तपस्या गर्दै हिंडे। अन्तत: कष्टदायक मार्गले सत्यको प्राप्ति हुन सक्दैन भन्ने महसुस गरी मध्यमार्गको अवलम्बन गर्ने अठोट गरे। बोधगया भन्ने ठाउँमा एक बृक्षको मुनि अधिष्ठानपूर्वक ध्यान गर्दा गर्दै उनलाई सम्यक् सम्वोधि प्राप्त भयो र उनी सम्यक् सम्बुद्ध कहलाइए। त्यसपछि शेष ४५ वर्षसम्म उनी भारतवर्षका विभिन्न ठाउँ पुगी दु:ख निवारण सम्वन्धी आफूलाई प्राप्त महाज्ञान बाँड्न रातदिन लागिपरे।

सिद्धार्थ गौतमका बाबु शुद्धोधन तत्कालिन तिलौराकोट राज्यमा शाक्य वंशका राजा थिए। यिनकी आमाको नाम मायादेवी थियो। भनिन्छ रानी मायादेवी आफ्नो माइत देवदह जाने क्रममा बाटोमा पर्ने लुम्बिनी भन्ने ठाउँमा पुग्दा प्रसव व्यथाले भेट्यो, विश्राम गर्ने उद्देश्यले बाटामा पर्ने लुम्बिनी उपवनमा उनी आराम गर्न बसिन्। त्यसै वाटिकामा रहेको पुष्करिणी सरोवरको किनारमा अवस्थित एउटा रूखको फेदमा सुस्ताउँदै गर्दा मायादेवीको कोखबाट बालक सिद्धार्थको जन्म भएको थियो। सामान्य राजकुमार झैं यिनको पालनपोषण राजसी ठाटबाटमा सम्पन्न भयो र उमेर पुगेपछि यशोधरा नामकी युवती सँग विवाह भयो। यशोधराबाट राहुल नामका एक पुत्रको जन्म पनि भएको थियो। गौतम बुद्ध युवावस्थाका हुँदा एकजना 'बिरूढक' नामका राजासित यिनले युद्ध लडेको विवरण इतिहासमा भेटिन्छ। बाल्यकालदेखि नै गम्भीर स्वभावका सिद्धार्थ गौतमलाई हरेक कुराले चिन्तनशील बनाउँथ्यो। दैनिकीकै क्रममा उनले बुढो, रोगी मानिसलाई देखे। उनले मानिस मरेको पनि देखे। यसबाट उनमा वैराग्य भाव उत्पन्न भयो। मानिस के कारणले रोगी हुन्छ? के कारणले बुढो हुन्छ? र के कारणले मर्छ? भन्ने प्रश्नले उनलाई वैरागी बनायो। यिनै प्रश्नको समाधान खोज्न बाबुको उत्तराधिकारबाट प्राप्त हुने राज्यको समेत वास्ता नगरी २९ बर्षको मध्यउमेरमा उनी एकदिन राती सुटुक्क दरवार छोडेर निस्किए।

बुद्धत्त्व प्राप्त गरिसकेपछि वैशाख शुक्ल पूर्णिमाका दिन भगवान् गौतम बुद्धले पहिलोपटक भारतको सारनाथमा उपदेश दिएका थिए। यो ठाउँ हाल भारतको बनारस क्षेत्रमा पर्दछ।

बुद्धले आफ्ना अनुयायीहरूलाई प्रदान गरेको शिक्षालाई धम्मविनय भन्ने गरिन्छ। विनय भन्नाले भिक्षुहरूका लागि बनाइएको नियमहरूको सङ्ग्रह भन्ने बुझिन्छ भने धम्म भन्नाले दु:खमुक्तिका लागि भिक्षु र गृहस्थ सबैका लागि बुद्धले दिएका शिक्षा भन्ने बुझिन्छ। बुद्धका लगभग सारा शिक्षा र उपदेशलाई 'त्रिपिटक' ग्रन्थका रूपमा सङ्ग्रहित गरिएको छ जसमा बुद्धका ८२,००० र उनका प्रमुख शिष्यहरूका २००० गरी ८४,००० सूत्रहरू संग्रहित छ्न्।

बुद्धले दु:खमुक्तिसँग सरोकार नराख्ने दार्शनिक प्रश्नहरूलाई महत्त्व दिदैंनथे । उनी भन्दथे, "भिक्षुहरू म दुई कुरा मात्र सिकाउंछु : दु:ख र दु:खमुक्तिको उपाय ।" बुद्धको प्रयोगात्मक शिक्षालाई ३ किसिमले वर्गीकरण गर्ने चलन छ : शील, समाधि र प्रज्ञा । शीलको जगमा रहेर ध्यानद्वारा समाधि पुष्ट गर्दै प्रज्ञा उत्पन्न गराउन सकेमा नै दु:खमुक्तिको अवस्था अर्थात् निर्वाणको साक्षात्कार गर्न सकिन्छ भन्ने उनको मूल शिक्षा हो । शील, समाधि र प्रज्ञाको मार्गमा पुष्ट हुने क्रममा चारवटा 'आर्यसत्य'लाई पूर्णरूपले बुझ्न सकिन्छ । ती चारवटा आर्यसत्यहरू यस प्रकार छन् :

1.  दु:ख सत्य                                     :        दु:ख छ भन्ने कुरा र यसको अवस्थाको बोध
2.  दु:खको कारण सत्य                      :        दु:खको कारण आसक्ति र अन्तत: अविद्या हो भन्ने बोध
3.  दु:खको निवारण सत्य                    :         दु:खको अन्त्य छ भन्ने कुरा र यसको साक्षात्कार
4.  दु:खको निवारणको मार्ग सत्य     :       दु:खको निवारण गर्ने आर्य अष्टांगिक मार्गको बोध र यसको पालना। आर्य  अष्टांगिक मार्गलाई शील, समाधि र प्रज्ञाको रूपमा पनि वर्गिकरण गर्ने गरिन्छ।

भारतको कुशीनगरमा ईशापूर्व ४८३को बैशाख शुक्ल पूर्णिमाको दिन नै बुद्धले निर्वाण प्राप्त गरेका थिए। गौतम बुद्धलाई सनातन हिन्दू धर्मावलम्बी र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले आफ्ना प्रमुख देवताको रूपमा पूजा गर्दछन्। बोधित्व र महानिर्वाण प्राप्त गरेको स्थान अहिले भारतभित्र परे पनि भगवान् गौतम बुद्धले अवतार ग्रहण गरेको र पृथ्वीतलमा पाइला टेकेको माटो अर्थात् सिद्धार्थ गौतमको जन्मभूमि नेपाल हो र सार्वभौम नेपाल राज्यको कपिलवस्तु जिल्लामा पर्ने लुम्बिनी हो। यो अकाट्य सत्य हो, यसमा कुनै विवाद छैन, कुनै मतान्तर छैन तर पनि छिमेकी राष्ट्र भारतका केही मानिसहरु आफ्नै हृदय भित्रको सत्यतालाई समेत लुकाउँदै र अन्तरात्मालाई ढाँट्दै उनको जन्म भारतमा भएको हो भनेर लेख्न, भन्न र प्रचार गर्न तल्लीन भएका देखिन्छन्। यस्ता कैयौं प्रमाणहरू भेटिन्छन्। यद्यपि गौतम बुद्धको समयभन्दा करिब २५० बर्ष पछि तात्कालिक विशाल भारतका चक्रवर्ती सम्राट अशोक आँफू स्वयं लुम्बिनी आएर गौतम बुद्ध र कनकमुनी बुद्धको जन्मस्थलमा पूजा गरी, त्यहाँका जनतालाई राज्यलाई दाखिला गर्नुपर्ने किसिमकिसिमका कर, शुल्क र राजश्वमा छुट दिएको अभिलेख कुँदी गाडेको विशाल अभिलेख अद्यापि जीवन्त छ तैपनि बुद्धको काल्पनिक जन्मभूमिका रूपमा भारतले गर्व गर्नु हास्यास्पद नै मान्न सकिन्छ।

समग्रमा हामी सम्पूर्ण नेपालीका लागि गर्व र गौरव एवं विश्वशान्तिका प्रतीक 'भगवान् गौतम बुद्ध'को जन्म दिन वैशाख पूर्णिमा (बुद्ध जयन्ती) अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ।

नृसिंह जयन्ती

भगवान् नृसिंह शक्ति एवं पराक्रमका प्रमुख देवता हुनुहुन्छ । पौराणिक आख्यान अनुसार वैशाख महिनाको शुक्ल पक्षको चतुर्दशी तिथिका दिन भक्त प्रह्लादको रक्षा गर्न भगवान् विष्णुले नृसिंहको रूपमा अवतार लिनु भएको थियो र दुष्टहरूको संहार गरी धर्मको रक्षा गर्नु भएको थियो, त्यसैले उक्त दिन भगवान् नृसिंहको जयन्तीका रूपमा मनाउने गरिन्छ । यो पर्व चान्द्र गणनाबमोजिम मनाइने भएकाले नेपाली पात्रो अनुसार प्रत्येक वर्ष वैशाख १५ गतेदेखि ज्येष्ठ १३ गते भित्रको सायंकालमा शुक्लपक्षको चतुर्दशी तिथि परेको दिन पर्दछ। 

 नृसिंह जयन्तीको कथा

नृसिंह अवतार भगवान् विष्णुका प्रमुख दसवटा अवतारहरूमध्ये एउटा हो। नृसिंह अवतार लिने क्रममा भगवान् विष्णुले आधा मनुष्य र आधा सिंहको शरीर धारण गरेर दैत्यहरूका राजा हिरण्यकशिपुको बध गर्नु भएको थियो। नृसिंहावतारका बारेमा प्रायः सबै पुराणहरूमा लेखिएको पाइन्छ ।

प्राचीन कालमा कश्यप ऋषिकी पत्नी दितिको गर्भबाट दुईजना छोरा जन्मिएको प्रसङ्गसँग नृसिंहचरित्रको कथा जोडिएको पाइन्छ । दितिका ती दुईजना छोरामध्ये एउटाको नाम हिरण्यकशिपु र अर्काको नाम हिरण्याक्ष थियो । हिरण्याक्षलाई भगवान् विष्णुले पृथ्वीको रक्षा गर्ने उद्देश्यले 'वाराह' रूप धारण गरी मार्नु भएको थियो । आफ्ना दाजुको मृत्युबाट दु:खी र क्रुद्ध भएको हिरण्यकशिपुले उक्त हत्याको प्रतिशोध साधना गर्न अजेय हुने सङ्कल्प गर्यो र धेरै वर्षसम्म कठोर तपस्या गर्यो, उसको तपस्याबाट प्रसन्न भएर ब्रह्माले उसलाई 'अजेय' हुने वरदान दिए । ब्रह्माको वरदानबाट हौसिएर उसले देवताहरूमाथि आक्रमण गर्यो र स्वर्ग कब्जा गर्यो, लोकपालहरूलाई पदच्युत गरेर स्वत: सम्पूर्ण लोकको अधिपति भयो । उसका अगाडि देवताहरू लाचार र निरूपाय भए । तिनीहरू त्यस दैत्यलाई कुनै किसिमले पराजित गर्न सक्दैनथे । बल, दम्भ र अहङ्कारले मदमत्त भएको त्यस दैत्यले सर्वसाधारण जनता र प्रजाहरूउपर समेत अत्याचार गर्न थालेको थियो ।

हिरण्यकशिपुकी पत्नीको नाम कयाधु हो । कयाधुबाट जन्मिएका चार भाइ छोरा मध्ये कान्छा छोराको नाम प्रह्लाद थियो । राक्षसी कुलमा जन्मिए पनि प्रह्लादमा तामसी स्वभाव र राक्षसहरूमा हुने कुनै पनि दुर्गुण थिएनन् र उनी भगवान् नारायणका भक्त थिए । उनी पिताका अधार्मिक क्रियाकलाप र अत्याचारको विरोध गर्दथे । भगवद्भक्तिबाट प्रह्लादको चित्त हटाउन र उनी पनि आँफूजस्तै क्रूर तथा नृशंस होऊन् भन्ने कामनाले हिरण्यकशिपुले ठूलो प्रयास गर्यो । सम्झाउने, फकाउने आदि उपायबाट छोरोलाई मोड्न नसकेपछि उसले नीति र मर्यादाविपरीत अनेकौं अनैतिक उपायहरूद्वारा प्रह्लादलाई आफ्नो वशमा ल्याउने प्रयत्न गर्यो । तर पनि प्रह्लाद आफ्नो मार्गबाट विचलित भएनन् । त्यसपछि उसले यस्तो छोरो बाँचेर आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको भक्त हुनुभन्दा त मरेकै वेस ठानेर प्रह्लादलाई हत्या गर्ने तानबाना रच्न थाल्यो । हलाहल नामको विष पान गरायो, पर्वत शिखरमा लगेर पहराबाट झारिदियो, आगोले डढाउन नसक्ने वरदान पाएकी बहिनी होलिकाका काखमा राखेर डँढेलो लागेको वनमा पुर्यायो । यस्ता अनेकौं षड्यन्त्र र प्रयत्न सबै निरर्थक भए । भगवान् विष्णुको कृपाले प्रह्लाद प्रत्येक सङ्कटबाट निवृत्त हुने गर्थे । छोराका क्रियाकलाप विष्णुमय नै हुने गर्दथे ।

एक दिन हिरण्यकशिपुले दिक्क मान्दै प्रह्लादसित सोध्यो - 'तेरा भगवान् कहाँ छन्?' प्रह्लादले विनम्रतापूर्वक उत्तर दिए - 'प्रभु त सर्वत्र हुनुहुन्छ, प्रत्येक ठाउँमा व्याप्त हुनुहुन्छ ।' छोराका जवाफबाट विचलित र क्रुद्ध हुँदै उसले रिसले चुर हुँदै फेरि सोध्यो - 'के तेरा भगवान् यो खाँवामा पनि छन् त?' प्रह्लादले समान भावमा झट्ट उत्तर दिए -' हो, ईश्वर यस खम्बाभित्र पनि हुनुहुन्छ ।' क्रोधान्ध हिरण्यकशिपुले खाँवोमा तरबार प्रहार गर्यो, अचानक स्तम्भलाई चिर्दै भगवान् नृसिंह प्रकट हुनुभयो र हिरण्यकशिपुलाई समातेर आफ्ना तिघ्रामा राखेर आफ्ना तिखातिखा नङ्ग्राले त्यसका छातीलाई फोडेर वध गर्नु भयो । नृसिंहले प्रह्लादको भक्तिबाट प्रसन्न भएर 'म अर्द्ध मानव र अर्द्ध सिंहको स्वरूप लिई प्रकट भएको आजको दिन जसकसैले मेरो व्रत आराधना गर्दछ, उसले समस्त कष्टबाट मुक्ति पाई पापमुक्त भई परमधामलाई प्राप्त गर्दछ' भन्नुभयो । अत: यस दिन 'नृसिंह जयन्ती' भव्य उत्सवका रूपमा मनाउन थालिएको हो । 

नृसिंह जयन्तीको पूजाविधान

नृसिंह जयन्तीका दिन व्रत उपवास र पूजा अर्चना गर्न उक्त दिन बिहानै ब्रह्ममुहूर्तमा उठेर स्नानादिबाट निवृत्त भई स्वच्छ वस्त्र धारण गरी पूजास्थल वा मण्डपलाई लिपपोत गरी चोखो तुल्याई दियो, कलश र गणेशको स्थापनपूजन गरेपछि भगवान् नृसिंह र लक्ष्मीको प्रतिमा स्थापना गर्नुपर्दछ । त्यस प्रतिमालाई वेदमन्त्रद्वारा प्राणप्रतिष्ठा गरी षोडशोपचार पद्धतिले पूजा गर्नु पर्दछ । लक्ष्मीनारायणको पूजनपद्धतिमा उल्लेख भए बमोजिम आद्योपान्त अङ्गपूजा गर्नु पर्दछ । भगवान् नृसिंहको पूजा गर्न फलफूल, पञ्चमेवा, कुमकुम, केसरी, नरिवल, अक्षता, पीताम्बर, गङ्गाजल, कालो तिल, पञ्चगव्य, चरु(हवन सामग्री) आदिको आवश्यकता पर्दछ । पूजाको आदि, मध्य र अन्त्यमा भगवान् नृसिंहलाई प्रसन्न तुल्याउन एकान्तमा कुशको आसनमा बसी रुद्राक्ष वा तुलसीको माला लिएर 'नृसिंह गायत्री मन्त्र' जाप गर्नुपर्दछ ।  यस दिन व्रत लिने भक्तले सामर्थ्य अनुसार तिल, स्वर्ण र वस्त्रादि दान गर्नु पर्दछ । यसरी विधिपूर्वक व्रत सम्पादन गर्ने व्यक्तिलाई यस सांसारिक जीवनयात्राका क्रममा आउने हरेक समस्याबाट भगवान् नृसिंहले रक्षा गर्नुहुन्छ र उसका समस्त मनोकामना पूर्ण हुन्छन्, त्यस्तै लौकिक दुःख, कष्ट र सङ्कटबाट मुक्ति प्राप्त गर्दछ र आफ्ना समस्त मनोकाङ्क्षा पूर्ण गरी पृथ्वीतलका वाञ्छित सुख भोग गरी मृत्युपछि उत्तम लोक प्राप्त गर्दछ । 

नृसिंह मन्त्र

ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् ।

नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ।

ॐ नृम् नृम् नृम् नरसिंहाय नमः ।

यस मन्त्रको जाप गर्नाले समस्त दुखको निवारण भई भगवान् नृसिंहको कृपा प्राप्त हुन्छ।

अब नृसिंह कवच पाठ गर्न यहाँ क्लिक् गर्नुहोस् ।

चुपचाप गृहत्याग गरेका थिएनन् बुद्धले

- सीताराम अग्रहरि

वैशाख शुक्लपूर्णिमा अर्थात् बुद्ध पूर्णिमा शान्तिकामी, मुक्तिकामी मानवमात्रका लागि करूणामय बुद्धलाई सम्झने, श्रद्धा गर्ने प्रज्ञा दिवस । प्राणी मात्रलाई दुःख, शोक, भय, अविद्या, तृष्णाबाट मुक्त पार्ने महामानव बुद्धपथबाट पाठ लिने अविस्मरणीय जागरण दिवस । सन् ५२८ ईसापूर्वको वैशाख पूर्णिमामा बुद्धत्व प्राप्त सिद्धार्थ गौतम सम्यक सम्बुद्ध बनेको पावन दिन ।

जवाहरलाल नेहरू 'इतिहासका महापुरूष' नामक आफ्नो पुस्तकमा लेख्छन्, "बुद्धको जन्मको बेला भारतमा पुरानो बौद्धिक धर्म प्रचलित थियो तर त्यो धेरै बदलिसकेको थियो र आफ्नो उच्च आदर्शबाट खस्किसकेको थियो । ब्राह्मण पुरोहितहरूले थरिथरिका कर्मकाण्ड, पूजापाठ र अन्धविश्वास थुपारिदिएका थिए । जातिको बन्धन कडा हुँदै गइरहेको थियो र आमजनता साइत, मन्त्र-तन्त्र, जादू आदिबाट डराउँथे । यी तरिकाबाट पुरोहितहरूले जनतालाई आफ्नो मुठ्ठीमा राखेका थिए र क्षेत्री राजाको सत्तालाई चुनौती दिन थालेका थिए । यसरी क्षेत्री र बाहुनबीच सङ्घर्ष चलिरहेको थियो । त्यसबेला बुद्ध एक लोकप्रिय सुधारकको रूपमा प्रकट भए र उनले पुरोहितहरूको यी अत्याचारमाथि एवम् पुरानो वैदिक धर्ममा जुन खराबी आएको थियो त्यसमाथि आक्रमण बोले । उनले शुद्ध जीवन बिताउन र असल काम गर्न ... सद्जीवनको बाटो बताए ।"

बुद्ध महापुरूष थिए उनले दुःखको मीमांसामात्र गरेनन् निकासको उपाय पनि बताए । जन्म पनि दुःख, बुढेसकाल, मरण, शोक, मनको उद्विग्नता, चिन्ता, मिलन, संयोग, प्रियसँग वियोग सबै दुःख हो । उनको विचारमा कुनै अभीष्ट र त्यसलाई प्राप्त गर्न नसक्नु पनि दुःख हो । संसारमा आएपछि एउटा न एउटा दुःख लागिरहन्छ, दुःखबाट छुटकारा मानिसको नियतिमा छैन । बुद्धले तृष्णालाई नै दुःखको मूल कारण बताए । तृष्णाबाट मुक्त भएर दुःखरहित अवस्थाको नामनै निर्वाण हो र मानिसले आफ्नो जीवनमै निर्वाण प्राप्त गर्न सक्छ, यस्तो बुद्ध ठान्दथे । राग, द्वेष एवम् मोहरहित, तृष्णारहित भएर, ज्ञानवान भएर मनुष्यले कर्म गर्‍यो भने उसले मोक्ष प्राप्त गर्न सक्छ । यसका लागि उनले आठ मार्ग बताएका छन् ।

बुद्धको सबभन्दा ठूलो शक्ति उनको विनम्रता, शालीनता, सहनशीलता, सहिष्णुता हो । उनी सहअस्तित्व, सद्भावको सिद्धान्तमा विश्वास गर्थे जसको अप्प दीपो भव उत्तिकै प्रासङ्गकिता छ । उनमा आत्मविश्वास त थियो झूठो आत्माभिमान थिएन । उनी अहंकाररहित थिए । उनी अरू धर्मगुरू जस्तै कृत्रिम देवत्वमा विश्वास गर्दैनथे । उनी स्पष्ट मन्थे, आज दियो भव अर्थात् आफ्नो उज्यालो आफैँ बन । श्रद्धाले मानिस उनलाई भगवान मान्छन्, भन्छन् । उनी स्पष्टरूपले भन्थे, "म त मोक्षदाता होइन, मार्गप्रदर्शक मात्र हुँ ।" उनी प्रशंसा वा निन्दा, स्तुति वा भक्तिको दुनियाबाट टाढा थिए, उनी व्यवहारिक मानवधर्मका व्याख्याता थिए । उनी भन्थे सधैं सबैले प्रशंसा गर्ने वा निन्दा गर्ने व्यक्ति पहिले पनि थिएन, आज पनि छैन, पछि पनि हुनेछैन ।" (जेतवन) । उनी कालजयी चिन्तक थिए । संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव उथान्तले सन् १९६७ मा लुम्बिनी भ्रमणमा सही नै भनेका थिए, बुद्ध नेपालका मात्र नभई विश्व महापुरूष हुन् ।

यहाँ विवेचनाको प्रसङ्ग अर्कै छ, के बुद्ध चुपचाप एक रात कसैलाई केही नभनी दुःखतप्त मानवताको प्रश्न समाधान गर्न अकस्मात गृहत्याग गरेर निस्केका हुन् ? धेरैमा यो भ्रम छ, धेरै विद्वान्हरूले यस्तो भन्दै आएका छन् । बुद्धले प्रव्रज्या ग्रहण किन गरे ? परम्परागत जवाफ यो छ कि एक वृद्ध, एक रोगी तथा मुर्दा देखेर उनको मनमा विरक्तिको ज्वार उठ्न थाल्यो । उनको हृदयमा प्राणी मात्रको चिन्ता र दुःख हटाउने उपाय खोज्ने इच्छा दिनप्रतिदिन प्रवल हुँदै गयो । आचार्य धर्मानन्द कौसम्वीले यस महाभिनिष्क्रम (गृहत्याग) को समस्यामाथि प्रश्नसूचक चिन्ह लगाए । कालान्तरमा डा.वी.आर आम्वेडकरले ३५ वर्ष निरन्तर बौद्ध ग्रन्थहरूको अध्ययन गरेर कौसाम्वीको सन्देहको पुष्टि गरे (भारत र विदेशमा बौद्ध धर्म प्रसारक, डा. श्रीमती यमुनालाल) । उनले प्रश्न उठाए 'यो कसरी हुनसक्छ कि २९ वर्षको आयुसम्म सिद्धार्थले कहिल्यै कुनै वृद्ध, रोगी तथा मृत व्यक्तिलाई नदेखेका होऊन ? यी जीवनका यस्तो घटना हुन जुन दिनहुँ सयकडौँ, हजारौँ घटित भइनैरहेका हुन्छन् । ....यो व्याख्या तर्कको कसीमा खरो उत्रँदैन ।" आम्बेडरको विचारमा यो प्रव्रज्याको कारण शाक्य र कोलियहरूबीच रोहिणी नदीको जल विवाद हो । अम्वेडकरले बुद्ध एण्ड हिजधम्ममा सिद्धार्थले आमा बा, श्रीमतीसँग आज्ञा लिएर, छोरा राहुललाई माया गरेर गृहत्याग गरेको तथा विदाको बेला यशोधराले लोककल्याण पथ खोज्ने निवेदन गरेको दावी गरेका छन् ।

यो दावी तर्कसम्मत देखिन्छ र अन्य कैयौँ बौद्ध विद्वान्लेसमेत यसको पुष्टि गरेका छन् । कता कता बुद्धले आफ्ना श्रीमतीसँग विश्वासघात पनि गरे कि जस्तो विवेचनाहरू पनि हुँदै आएको छ । खासगरी यशोधरा साहित्यकारहरूका लागि एक उर्वर पात्र बन्दै आएकी छन् । यशोधराको भावना, वेदना आफ्नो ठाउँमा अनुचित पनि छैन । परम्परागत मान्यता अनुरूप बुद्ध एक्लै चुपचाप घर छाडेर निस्केका हुन् यो कुरा बुद्धको स्वभाव, चरित्र बुझ्दा पनि सुपाच्य देखिँदैन । उनमा पर्याप्त आत्मविश्वास थियो । उनले अकस्मात गृहत्यागको निर्णय गरेका पनि होइनन् । हो उनी करूणामय थिए । उनी चिन्तनशील थिए । उनी सोचिरहन्थे, दुनियामा यति दुःख किन छ ? बलिया मािनसले निर्धाको शोषण किन गरिरहेका छन् ? मानिस एक आपसमा किन लडिरहन्छन् ?

राजा शुद्धोधन छोरा कतै सन्यासी बन्छन् कि भन्ने डरले चिन्तित रहन्थे । छोरालाई कामभोगका लागि सबै बन्दोबस्त गरे, तीन अलग महल बनाउन लगाए र प्रधानमन्त्री उदायीलाई सुन्दरी तरूनीहरूद्वारा सिद्धार्थको मन जित्न व्यवस्था गर्न खटाए । उदायीले एकान्तमा सिद्धार्थलाई भने, प्राचीनकालमा इन्द्रसमेतले गौतम ऋषिको पत्नी अहिल्यालाई आलिंगन गरेका थिए । यस्तै, अगस्त्य ऋषिले सोममाया रोहिणीसँग औतथ्य पत्नी मरूतकी पुत्री ममतासँग ऋषि वृहस्पतिले सहवास गरेको फलस्वरूप भारद्वाजको जन्म भएको आदि अनेकौँ उदाहरण दिए । तर्क दिए, महान् पुरूषले समेत काम-भोग गरे भने प्रशंसनीय काम भोगको सेवनमा दोष नै के छ र ? (आनन्द श्रीकृष्णः गौतमबुद्ध र उनका उपदेश)

बुद्धले विनम्रता तर दृढतापूर्वक जवाफ दिए म संसारका विषयहरूको अवज्ञा गर्दिन । मलाई थाहा छ, सारा जगत् यिनै कुरामा आसक्त छ तर किनभने म जान्दछु कि सारा संसार अनित्य छ, त्यसैले मेरो मन तिनमा रमाउँदैन .. जहाँसम्म ठूल ठूला महात्माहरू विषयको वशीभूत भएको प्रश्न छ यस विषयमा पनि प्रमाण छैन किनभने अन्त्यमा उनीहरू पनि क्षयलाई प्राप्त भए ।

बुद्धले लामो तर दृढतापूर्वक मन्तव्य राख्दै उदायीलाई भने, 'आशा छ तपाईंले मलाई विषयभोगको अशोभन कुपथमा लग्नुहुनेछैन ।' यस्ता थिए बुद्ध । २० वर्ष पुगेपछि प्रत्येक तरूणलाई शाक्यसंघमा दीक्षित हुनुपथ्र्यो । संघका आठ नियम थिए । आठ वर्षसम्म सिद्धार्थ संघका प्रिय सदस्य रहे तर त्यसपछि घटनाक्रमले नयाँ मोड लियो । सिद्धार्थ २८ वर्षका भइसकेका थिए । शाक्यहरूसँगै टाँसिएको कोलियहरूको राज्य थियो र बीचमा थियो रोहिणी नदी । दुबै राज्य यो नदीका पानीले सिचाईं गर्थे । यदाकदा उपभोगका कुरामा दुबै पक्षबीच विवाद भइरहन्थ्यो । कहिलेकाहीँ युद्धको स्थिति पनि उत्पन्न हुन्थ्यो । संघको सभा डाकियो । सिद्धार्थ र शाक्य सेनापतिबीच समस्याको समाधानका उपायबारे मतभेद उत्पन्न भयो । सेनापति युद्धका लागि तत्पर थिए तर सिद्धार्थ युद्ध चाहँदैनथे । सिद्धार्थको मत थियो कि युद्ध कहिल्यै कुनै समस्याको समाधान हुनसक्दैन । (डा. भीमराव आम्वेडकर) । सिद्धार्थको विचार थियो, परस्पर एक अर्काको विनाश गर्नुमा बुद्धिमानी छैन । सिद्धार्थ यो पनि मान्दथे झगडा शाक्य पक्षधरले नै उठाए यसैले गलती शाक्यहरूकै छ । यो ठूलो कुरा थियो । सिद्धार्थ पारम्परिक मान्यताअनुसार राष्ट्रवादी थिएनन्, उनी मानवतावादी र सत्यका पक्षधर थिए । उनले सुझाव दिए, शाक्य र कोलियहरूका तर्फबाट दुईदुई जना रोजियोस्, ती चार जनाले मिलेर एक पाँचौं व्यक्तिको चयन गरोस् र ती पाँच जना मिलेर विवादको समाधान गरून् । उता, सेनापतिको कथन थियो कि कोलियहरूलाई कडा दण्ड दिइनुपर्छ । ब्राह्मणको धर्म हो यज्ञ गर्नु, क्षेत्रीको धर्म हो युद्ध गर्नु, वैश्यको धर्म हो व्यापार र शुद्रको धर्म हो सेवा गर्नु । उनको विचारमा प्रत्येकले आफ्नो धर्म निर्वाह गर्नुपर्छ । अनि सिद्धार्थले जवाफ दिए, वैर कहिल्यै शान्त हुँदैन । त्यो मात्र अवैरबाट शान्त हुन्छ । आगोले आगो कहिल्यै निभ्न सक्दैन, त्यो मात्र पानीले निभ्न सक्छ । झगडाबाट झगडा कहिल्यै सुल्झिन सक्दैन ।

शाक्य संघको बहुमत सेनापतिको पक्षमा थियो । संघलाई सिद्धार्थको मत स्वीकार्य थिएन र सिद्धार्थलाई संघको फैसला स्वीकार्य थिएन । संघको नियमअनुसार संघविरूद्ध जाने व्यक्तिलाई संघले उसको परिवारको सामाजिक बहिष्कार गर्न सक्थ्यो, खेती (सम्पत्ति) जफत गर्न सक्थ्यो, व्यक्तिलाई दण्डित गर्न सक्थ्यो, देशनिकाला गर्न सक्थ्यो । आम परिभाषामा सिद्धार्थ 'राष्ट्रद्रोही' थिए जबकि सिद्धार्थ मेलमिलाप, सहकार्य, सद्भाव, सहिष्णुताको भाका बोलिरहेका थिए । सिद्धार्थले विन्ती गरे, मेरो परिवारलाई दण्डित नगरियोस्, म स्वयम् दण्ड भोग्न तयार छु । समस्या के थियो भने कोसल नरेशलाई यो कुरा थाहा भए शाक्य संघविरूद्ध कारवाहीगर्न सक्थे, शाक्यहरूको राज्य कब्जा गर्न सक्थे । त्यसैले सिद्धार्थ स्वयम्ले यो सुझाव दिए कि यदि म परिव्राजक (सन्यासी) बनूँ र स्वयम् देशबाहिर जाऊँ भने एकप्रकारले देश निकाला पनि हुनेछ र शाक्य संघलाई त्यसका लागि कोसल नरेशले दण्ड पनि दिने छैन । स्मरणीय छ, कोलियहरू सिद्धार्थका ससुराली खलक थिए ।

अन्ततः सिद्धार्थले महाभिनिष्क्रम (गृहत्याग) निर्णय लिए । यो वडा मार्मिक प्रसङ्ग छ । सिद्धार्थ गौतमले आमजनतालाई युद्धको विनाशबाट जोगाउन र जीवजगतमा जुन दुःख विद्यमान छ, ती दुःखको कारण र निवारण गर्ने उपज खोज्न आफ्ना राज्यका जनता, मातापिता र पत्नीको जानकारीमा परिव्राजक बन्ने निर्णय लिए र गृहत्याग गरे । (आनन्दश्रीकृष्णः गौतमबुद्ध र उनका उपदेश)

अनन्त करूणामय, अनन्त मैत्रीमय सिद्धार्थले घर छोड्ने भएपछि हाहाकार मच्चियो । पितासँग विदा माग्दै उनले भने, 'म आशा गर्दछु, यति त हजुरले बुझ्नु नै हुनेछ कि मैले परिस्थितिलाई थप बिग्रनुबाट जोगाएँ । दण्ड मैले आफ्नो सिरमा लिएँ ।'

भावविह्वल पिताले भने, तिमीले यो सोचेनौ कि हामीमाथि के बित्नेछ ?

सिद्धार्थले वृद्ध पितालाई आश्वस्त पार्न खोजे, यसैकारण त मैले प्रब्रज्या लिन स्वीकार गरेँ । सोच्नुस्, यदि शाक्यले सारा खेत (सम्पत्ति) जफत गर्ने आदेश दिएको भए के हुन्थ्यो ? शुद्धोदन झनै विचलित भए, बाबु, तिमीविना यी खेत (सम्पति) लिएर के गर्छौ ? सारा परिवार नै शाक्य जनपद परित्याग गरेर किन नजाने ।

दृश्यबडो मार्मिक थियो । प्रजापति गौतमीको गहभरि आँसु थियो, सबै रोइरहेका थिए । गौतमीले पनि भनिन्, हामीलाई त्यागेर यसरी एक्लै कसरी जानसक्छौ र ?

सिद्धार्थले सान्त्वना दिए, आमा क्षत्राणी भएर दुःखी हुनु शोभा दिँदैन । यदि म युद्धभूमिमा गएर मारिएको भए के गर्नुहुन्थ्यो । गौतमीले मानिनन्, शाक्यको देश छोडेर सबै कोसलतर्फ जाउँ भनिन् तर पनि गौतमले मानेनन् । सम्झाए, पत्नी र पुत्रको वास्ता दिए । अनि राजनीतिक परिस्थिति पनि सम्झाए, त्यसो गर्दा शाक्यहरूले देशद्रोही भन्न सक्छन् । उता कोसल नरेशलाई समेत शाक्यहरूविरूद्ध केही गर्ने अवसर मिल्नेछ । शुद्धोदनले अर्को जुक्ति निकाले, शाक्य संघले केही समयका लागि युद्ध स्थगित गरिदिने घोषणा गरेको छ, हुनसक्छ युद्ध अब नहोला । (बाबु) तिमी आफ्नो प्रव्रज्या स्थगित गर !

सिद्धार्थले जवाफ दिए, हुनसक्छ मेरो प्रव्रज्या ग्रहणपश्चात शाक्य संघले युद्धको घोष्णा स्थगित गरिदियोस् तर यो त पहिला मेरो प्रव्रज्या ग्रहणमै निर्भर गर्छ ... । वचनभंगको नराम्रो परिणाम हुन सक्छ ।

त्यसपछि सिद्धार्थ र यशोधराबीच मार्मिक वार्तालाप हुन्छ । वार्तालापको सही विश्लेषण कुनै सच्चा मनोविद् या साहित्यकारले नै गर्न सक्छ । यशोधरालाई थाहा थियो, पति आफ्ना विचारमा अटल छन्, उनी बुझ्थिन् सिद्धार्थको मनोभाव । मन रोइरहेको थियो, पतिलाई विदा गर्नै पर्‍थ्यो चाहि नचाहिकन । त्यसैले भारी मनले भनिन्, .. कुनै नयाँ पथ खोज्न सक्नुहोस् जुन मानवताका लागि कल्याणकारी होस् ।

बुद्धको गृहत्याग कता कता रामको वनवास प्रसङ्ग झैं मार्मिक छ । फरक यति छ, रामलाई वनवास दिइएको थियो, बुद्धले भने गृहत्याग स्वयम् रोजेका थिए । सिद्धार्थले नयाँ पथ खोजे पनि । मानवताका लागि कल्याणकारी र व्यवहारिक मार्ग पनि बताए । यी सारा प्रसङ्ग इतिहासको अमर आख्यान हुन् । बुद्धको विनम्र दृढता सारा मानवजातिको लागि उत्कट प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । एक तरूण शाक्यको भद्र एकल अवज्ञा अभियान जसले बहुमतको गलती कुरालाई शिरोधार्य गर्नुभन्दा आत्मदण्डको महान पथ रोजे । विलक्षण उदाहरण स्थापित गरे । तर आत्मदण्डको अवसरलाई आत्मग्लानि वा कुनै प्रतिशोध साधनको माध्यम बनाएनन् । बुद्धमा राजसी कुलको कुनै मिथ्या अभिमान, अहंकार कहिल्यै बोलेन । शाक्य र कोलियहरूको विवादमा आफ्नै गल्तीलाई पनि दृढतापूर्वक उजागर गर्नसक्ने बुद्ध, युद्धको निरर्थकतालाई निर्भिकतापूर्वक वहस गर्नसक्ने बुद्ध हाम्रा प्रेरणाका अजस्र स्रोत हुन् । बुद्धका भावनालाई निष्ठापूर्वक आत्मसात गर्न तयार हुनसके आज अलंघनीय देखिएका हाम्रा यावत समस्या, सङ्कट र सङ्क्रमणबाट हामी पार हुनेमा शङ्का छैन । नेपालका महात्मा पुत्रलाई हार्दिक श्रद्धाञ्जलि ।