मोहिनी एकादशी

वैशाख महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने एकादशीलाई मोहिनी एकादशी भन्ने गरिन्छ । पौराणिक ग्रन्थहरूमध्ये ब्रह्मवैवर्त, भविष्योत्तर र पद्मपुराणमा वर्षभरिका विभिन्न व्रत, पर्व र उत्सवको महात्म्य, वैशिष्ट्य र व्रतकथा उल्लेख गरिएको छ । यी पुराणमा पनि मोहिनी एकादशीको व्रतकथा उल्लेख गरिएको छ । यहाँ पद्मपुराणमा उल्लेख भएको कथा उपस्थापन गरिएको छ -

भगवान् श्रीकृष्ण र युधिष्ठिरका बीचमा विभिन्न धर्मकर्म, व्रततीर्थ र महात्म्यको चर्चा चल्दैथियो । यसै प्रसङ्गमा धर्मराज युधिष्ठिरले कृष्णसित सोध्नुभयो - 'हे गोपाल ! वैशाख महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने एकादशीको नाम के हो ? त्यसको महात्म्य र कथा कस्तो छ ? अनि उक्त व्रतलार्इ कुन विधिको प्रयोग गरी सम्पादन गर्नुपर्छ ?, सो सबै विस्तारपूर्वक बताउनु हवस्' । श्रीकृष्णले उनका जिज्ञासा शान्त तुल्याउँदै भन्न थाल्नुभयो - 'हे धर्मराज ! म यस प्रसङ्गमा एउटा कथा भन्दछु, जसलाई त्रेता युगमा महर्षि वशिष्ठले श्री रामचन्द्रको जिज्ञासा शान्त तुल्याउँदै सुनाउनु भएको थियो ।' एक पटक गुरु वशिष्ठसमक्ष श्रीरामले प्रश्न गर्नु भएको थियो - 'हे गुरुदेव ! कुनै यस्तो व्रतका बारेमा बताउनु हवस्, जसबाट समस्त पाप र दु:ख नष्ट होऊन् । मैले सीताको वियोगमा असाध्यै दु:ख भोगेको छु, त्यस्तो दुःख र पीडा अरु कसैले पनि भोग्नु नपरोस्, त्यस्तै त्यस्तो कुनै व्रतको विधि आज्ञा गर्नुहवस् ।

महर्षि वशिष्ठले आज्ञा गर्नु भयो - 'हे राम ! तपाईले अत्यन्त सुन्दर प्रश्न गर्नु भएको छ । हुन त तपाईंको नामोच्चारण गर्नासाथ मनुष्यले त्रिविध ताप नष्ट गर्नुका साथै यस जन्ममरणको चक्रबाट पार पाउने गर्दछ । तर पनि तपाईंले आफ्नो अत्यन्त शुद्ध, पवित्र र निर्मल बुद्धिको प्रयोग गरी लोकहितका लागि यो प्रश्न गर्नुभएको छ, त्यसैले म यस प्रश्नको उत्तर दिन्छु । वैशाख महिनाको शुक्लपक्षमा जुन एकादशी पर्दछ, त्यसको नाम मोहिनी एकादशी हो । यस एकादशीको व्रत गर्नाले मनुष्यले सबै पाप तथा दु:खबाट मुक्त भई समस्त सांसारिक मोह जालबाट उन्मुक्त हुने अवसर प्राप्त गर्दछ । त्यसैले मोहिनी एकादशीको व्रतलाई नियम, निष्ठा र विधिको पालना गरी लिनु प्रत्येक सांसारिक मनुष्यको कर्तव्य हो । यसको पालना गर्नाले मनुष्यका सबै दुःख, कष्ट र पाप नाश हुन्छन् । अब यस व्रतको महात्म्य र वैशिष्ट्य उजागर हुने व्रतकथा प्रस्तुत गर्दछु, ध्यानपूर्वक सुन्नुहवस् ।

धेरै वर्षपहिले सरस्वती नदीको किनारमा भद्रावती नामको एउटा सुखसुविधा र सौन्दर्यले युक्त नगरी थियो । त्यहाँ द्युतिमान नामक चन्द्रवंशी राजाले राज्य गर्दथे । त्यसै नगरीमा धनधान्य र सुखसम्पत्तिले पूर्ण पुण्यवान् र धार्मिक स्वभावको धनपाल नामक एउटा वैश्य पनि बसोबास गर्दथ्यो । ऊ अत्यन्त धर्मात्मा र विष्णुभक्त थियो। उसले नगरका विभिन्न स्थानमा पाटीपौवा, भोजनालय, धारा, कुवा, सरोवर, धर्मशाला आदिको निर्माण गराएको थियो । त्यस्तै उसले सहरका सडकको किनारामा आँप, जामुनो, नीम आदिका अनेक बृक्ष रोपेको थियो । त्यस वैश्यका पाँच पुत्र थिए - सुमना, सद्बुद्धि, मेधावी, सुकृति र धृष्टबुद्धि । यी मध्ये धृष्टबुद्धि नामको कान्छो छोरो दुष्ट, नीच र पापी थियो । उसले धर्मकर्म, कुल, परम्परा, संस्कृति र पैतृक कर्म भनेको के हो ? चाल पाएको थिएन, त्यसैले ऊ महान् पापी थियो । ऊ वेश्या र दुराचारी मनुष्यको सङ्गतिमा रहेर जुवा खेल्थ्यो । परस्त्रीका साथ भोगविलास गर्थ्यो, मासु-मदिराको सेवन गर्थ्यो । अरुअरु अनेक कुकर्ममा संलग्न रहेर उसले आफ्ना पिताको मानसम्मान, प्रतिष्ठा र धनधान्यको नाश गरिरहेको थियो । ऊ वेश्याहरूसित अङ्गालो हाली खुलेआम घुमफिर गर्दथ्यो । उसका यी लाजमर्दा क्रियाकलापले उसका पिता, दाजुभाइ तथा कुटुम्बहरूले सल्लाह गरी उसलाई  घरबाट निकाली दिए, भातपानीबाट वञ्चित गरियो । यसरी धृष्टबुद्धि निन्दाको पात्र बन्यो । घरबाट बाहिरिएपछि उसले केही समय आफ्ना गहना र कपडा बेचेर निर्वाह गर्यो । उसँग भएका गरगहना र धन सकिएपछि वेश्या र दुष्ट स्वभावका सँगीसाथीहरूले पनि उसको साथ छोडे । अब ऊ धनको अभावमा भोक र प्यासबाट अत्यन्त दु:खित भई भौंतारिन थाल्यो । ऊसँग जीविकाको कुनै अर्को सहारा नभेटिएकाले अब ऊ चोरी गर्न थाल्यो । एक पटक सिपाहीहरूले उसलाई समाते पनि, तर राजाका कर्मचारीहरूले उसलाई इमानदार वैश्यको छोरो ठानेर खासै कारबाही नगरी थुना मुक्त गरे। यसरी सजिलै थुनाभक्त भएपछि उसले चोरी कर्मलाई निरन्तरता दियो । तर जब अर्को पटक पनि ऊ पुनः पकडाउ पर्यो, सामान्य छानबीनपछि उसलाई दण्डित गर्न राजासमक्ष उपस्थित गराईयो । राजाले उसलाई कारागारमा बन्द गरी सजाय दिने आदेश दिए । कारागारमा सिपाहीहरूले उसलाई किसिमकिसिमले यातना दिई यातना दिए । उसले असाध्यै  दु:ख पायो । सजाय समाप्त भएपछि उसलाई देश निकाला गरियो । अन्त्यमा ऊ सहरबाट बाहिरियो र वनमा लुकेर बस्न थाल्यो, प्राण धान्न अब उसले पशुपन्छी मारेर खान थाल्यो ।

केही समय पछि ऊ बाटो ढुकेर यात्रुहरूलाई लुट्ने र जङ्गली जनाबरहरूको हत्या गर्ने नृशंस सिकारी बन्नपुग्यो । ऊ धनुष बाण लिएर पशुपन्छी र वनमा पुगेका स्त्रीपुरुषलाई मार्ने र लुट्ने गरी जीविका चलाउन थाल्यो । एक दिन उसले कुनै सिकार भेटेन । भोक र प्यासबाट आक्रान्त भई आहाराको खोजीमा घुम्दै गर्दा उसले कौडिण्य ऋषिको आश्रममा पुग्यो । आश्रममा भएको धनमाल हडप गरेर भोक टार्ने उसको मनसाय थियो । त्यस समय वैशाख महिना चल्दै थियो र कौडिन्य ऋषि गंगा स्नान गरी फर्कंदै थिए । पवित्र महिना वैशाखमा ऋषिका भिजेका लुगाको छिँटा पर्नाले उसलाई केही सद्बुद्धि प्राप्त भयो । उसका मनमा भएका यावत् कलुषित भावनाहरू नष्ट भए । अब ऊ मुनिसमक्ष हात जोडेर भन्न थाल्यो - हे मुने ! मैले आफ्नो जीवनमा धेरै ठूलाठूला पापकर्म गरेको छु, तपाईंले ती पापहरूबाट मुक्त तुल्याउने सरल र साधारण अनि धनको अभावमा पनि सम्पन्न गर्न सकिने उपाय बताउनु हवस् । त्यसका दीनवचन सुनेर ऋषिले भन्नुभयो - अहिले वैशाख महिना चलिरहेको छ । यस महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीको विशिष्ट महत्त्व छ । त्यसैले तिमीले पनि वैशाख शुक्ल एकादशीको व्रत सम्पादन गर । उक्त एकादशीको नाम मोहिनी हो र यसको शुद्ध भावले पालना गर्दा तिम्रा सम्पूर्ण पाप नष्ट हुनेछन् । मुनिका वचन सुनेर ऊ अत्यन्त प्रसन्न भयो र ऋषिद्वारा बताइएको विधिअनुसार उसले मोहिनी एकादशीको व्रत गर्यो । हे राम ! यस व्रतको प्रभावबाट उसका सबै पाप नष्ट भए र अन्त्यमा ऊ गरुडमा चढेर विष्णुलोक गयो ।

अतः यस व्रतबाट मोह आदि सम्पूर्ण बन्धनहरू नष्ट हुन पुग्छन् । संसारमा यस व्रतभन्दा श्रेष्ठ अन्य कुनै व्रत छैन । यसको माहात्म्य  पढ़दा अथवा सुन्दा पनि एक हजार गोदानको फल प्राप्त हुन्छ ।

आदर्श नारी सीता

आदर्श नारी सीता जगज्जननी माता लक्ष्मीकी अंशावतार मानिन्छन् । यिनी प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थ रामायणकी प्रमुख नारीपात्र तथा भगवान् श्रीरामकी अर्द्धाङ्गिनी हुन् । सीताको जन्म, जीवनकाल तथा अन्त्य रहस्यमय, रोचक, मार्मिक र अर्थपूर्ण छ । सनातन धर्मअन्तर्गतका धार्मिक ग्रन्थ र हाम्रो आध्यात्मिक इतिहासले लोकहीतका लागि ईश्वरले अवतार ग्रहण गर्दा उनको सहयोग गर्न उनका पार्षद र शक्ति पनि अवतरित भएका छन् । यसरी एकातिर भगवान् आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्न विभिन्न लीला गर्नुहुन्छ भने उनको लीलाचरित्रमा उनकी शक्ति महामायाले पनि सहयोगीको भूमिका निर्वाह गरी एउटा आदर्श स्थापित गर्ने गर्दछिन् । माता सीताको अवतरण पनि यस धराधामलाई दुष्ट, क्रूर र दुराचारी शासक रावण र उसका मतियारहरूको सफाया गर्ने कारण बनेको स्पष्ट हुन्छ । यद्यपि सीताको जीवनकालमा उनले अनेकानेक भौतिक दुःख, कष्ट र कठिनाइको सामना गर्नुपरेको थियो ।

सीताका मातापिता को हुन् ? भन्ने विषयमा मतमतान्तर छ । सीता शब्दको अर्थ जोत्दा जमीनमा परेको हलोको डोब, जोतिएको जमीन, हलोको फालीबाट धर्तीमा निर्मित रेखा आदि हुन्छ । उनको जन्म सन्दर्भमा उल्लेख गरिने कथा पनि यस्तै रहेको पाइन्छ । एक पटक राजर्षि जनकको राज्य मिथिलामा लामो समयसम्म पानी परेन, खडेरीले आक्रान्त भएका जनतालाई राहत दिन राजा स्वयंले यज्ञ गरी हलो जोतेमा पानी पर्छ भनी ज्योतिषी र पण्डितहरूले बताएपछि राजा हलो जोत्न तैयार भए । यस उक्त यज्ञमा राजर्षि जनकले हलो जोत्दा त्यही भूमिबाट सीता प्रकट भएको कथा विभिन्न धर्म ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ ।

सीताको जन्मसम्बन्धमा प्राप्त वृत्तान्तहरूमा मतैक्य छैन । विभिन्न पुराणहरूमा भिन्नभिन्न प्रकारले यस प्रसङ्गलाई उल्लेख गरिएको पाइन्छ । तल केही प्रसङ्ग र आख्यानहरू उल्लेख गरिएको छ :-

१) देवी भागवतमा लेखिएअनुसार लङ्काधिपति रावणको विवाह मय दानवकी पुत्री मन्दोदरीसित भएको थियो । मन्दोदरी गर्भवती भएपछि ज्योतिषीहरूले उनीबाट जन्मने शिशुका बारेमा फलादेश गर्दा शिशुको जन्मपछि रावणको वंश नै समाप्त हुने भविष्यवाणि गरेको हुँदा उसले आफ्नो पहिलो सन्तान (कन्या) लाई सन्दुकमा बन्द गरेर धर्तीमा गाडिदिएको थियो । तिनै कन्यालाई पछि राजा जनकले प्राप्त गरेका हुन् र तिनै सीता थिईन् । अद्भूत रामायणमा मन्दोदरीको उक्त गर्भधारण गर्नुपूर्वको आख्यानसमेत उल्लेख गरी सीताको जन्मवृत्तान्तको यसै प्रसङ्गलाई पुष्टि गरिएको छ । अद्भूत रामायणमा उल्लेख गरिएअनुसार त्यतिखेर रावणले असाध्य अत्याचारपूर्वक शासन गरेको थियो । ऊ धर्माचरण गर्ने सज्जन देव, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर र मनुष्यलगायत ऋषिमुनि र साधुसन्तहरूलाई निकै सास्ती दिने गर्दथ्यो र आश्रममा बसेर तपस्यारत रहेका ऋषिमुनि र तपस्वीका शरीरमा बाणले घोच्दै रगत झिकेर एउटा घैँटो भरेर राख्ने गर्दथ्यो । त्यसै कालखण्डमा गृत्समद नाम गरेका कुनै ऋषि आफ्नो आश्रममा तपस्या गरी बस्दथे । उनी कुशको अग्रभागबाट निस्किएको दूध घैँटामा जम्मा पार्ने र त्यसलाई पान गर्ने गर्थे । रावणले यो कुरो चाल पायो र उक्त कुशाग्रबाट सङ्कलित दूधको औषधीय महत्त्व थाहा पाई त्यो घैँटो चोरी दूध जति आफ्नो रगतको घैँटामा भरेर उसले लङ्का लिएर गएको थियो । रावणका अधार्मिक र क्रूर व्यवहारबाट दिक्क मानेकी मन्दोदरीले आत्महत्याको उद्देश्यले त्यही रगत मिसिएको दूध खाइदिइन् । उनी मर्न त मरिनन्, तर त्यसबाट उनमा गर्भ रहन गयो । उक्त गर्भ नै रावण र मन्दोदरीको पहिलो सन्तानका रूपमा जन्मिएको थियो, जुन रावण र मन्दोदरीले त्यागेका थिए ।

आनन्द रामायणमा पनि रावणकी छोरीकै रूपमा सीताको वर्णन गरिएको छ । तर त्यहाँ रहेको प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणभन्दा फरक छ । आनन्द रामायणको जन्म प्रसङ्गमा कुनै पद्माक्षर नामका राजाबाट प्रसन्न भएका भगवान् विष्णुले उसलाई एउटा महालिङ्ग उपहारका रूपमा प्रदान गर्नुभयो । उक्त महालिङ्गको उपासनाबाट उनले एउटी पद्मा नामकी पुत्री प्राप्त गरे । ती लक्ष्मीको अंशस्वरूप उत्त्पत्ति भएकी थिईन् । उमेर पुगेपछि राजाले राजकुमारी पद्माको विवाह गर्ने उद्देश्यले स्वयंवरको आह्वान गरे । तर पद्मा भगवान् विष्णुलाई नै पतिका रूपमा प्राप्त गर्न चाहन्थिन् । स्वयंवरमा उपस्थित भएका मनुष्य र राक्षसकुलका राजाहरू एकआपसमा लडाइँ गर्दै कोलाहल मच्चाउन थाले । पद्माले त्यसै कोलाहलमय अवसरमा स्वयंवरका लागि तैयार पारिएको अग्निकुण्डमा प्रवेश गरी विलीन भईन् । अर्को जन्ममा उक्त अग्निकुण्डबाटै वेदवती नामकी सुन्दर स्त्रीका रूपमा उनी अवतीर्ण भईन् । पूवस्मृति रहेकाले विष्णुलाई वरका रूपमा प्राप्त गर्न फेरि पनि तपस्यारत रहिन् । निरन्तरको तपस्याबाट उनको सौन्दर्य र आभामा विशेष आकर्षण देखिन्थ्यो । एक पटक रावण त्यस आश्रममा आइपुग्यो । वेदवतीको सौन्दर्यमा ऊ लट्ठ भयो र उनका इच्छा र भावनाको वेवास्ता गर्दै बलात्कार गर्न उद्यत भयो । रावणको कुकृत्यबाट जोगिन वेदवतीले पुनः आफूलाई यज्ञकुण्डभित्र अलप बनाईन् । अलप हुनुअघि वेदवतीले रावणलाई श्राप दिएकी थिईन् अरे - अर्को जन्ममा म तेरी छोरी भएर जन्मने छु र तेरो वंशलाई समूल नाश गर्ने कारण बन्नेछु । कालान्तरमा तिनै वेदवती मन्दोदरीकी छोरीका रूपमा प्रकट भएकी थिईन् । आनन्द रामायणमा राजा जनकले हलो जोत्दा भेटिएको प्रसङ्ग भने उल्लेख गरिएको छैन । त्यहाँ जमिनमुनि गाडिएको उक्त सन्दुक मिथिला भूमिका एक जना ब्राह्मणले फेला पारी राजा जनकलाई जिम्मा दिएका थिए र त्यसभित्र कन्या भएकीले राजा जनकबाट उनको पालनपोषण भएको हो भनिएको छ ।

तमिल भाषामा लेखिएको कम्ब रामायणमा सीताका मातापिताका बारेमा फरक प्रसङ्ग छ । त्यहाँ शीरध्वज (जनक) का भाइ कुशध्वजकी छोरी वेदवतीले रावणको अपमानका कारण आगामा होमिई खरानी हुनु परेको थियो र त्यही खरानीबाट वेदवतीले सीताको अवतार लिएकी हुन् भनिएको छ । यस कथाअनुसार सीता जनककी आफ्नै छोरी नभएर भाइकी छोरी भतिजी थिईन् भन्ने बुझिन्छ । सीताको जन्म र उनका मातापिताका बारेमा किसिमकिसिमका दृष्टान्त र कथाप्रसङ्ग प्राप्त हुन्छन् । आख्यान र कथोपक्रमको क्रम नमिले पनि प्रायशः ती सबैको मूल कथ्य यी माथि उल्लेख गरिएका विषयवस्तुसँगै कुनै न कुनै रूपमा मेल खाएको देखिन्छ ।

यसरी जगज्जननी सीताको जन्मसम्बन्धमा अनेकानेक किंवदन्ती र कथाहरू प्राप्त हुने भएकाले यसै हो भनी निर्क्यौल गर्न गाह्रो छ । यद्यपि जनकपुरसँगको उनको सम्बन्ध भने अकाट्य जस्तै देखिन्छ । नेपालका राष्ट्रिय विभूतिमध्ये एक रहेका जनकको वास्तविक नाम शिरध्वज हो । उनकी पत्नीको नाम सुनयना हो । उनी राजा ह्रस्वरोमा जनकका पुत्र थिए । वशिष्ठ ऋषिको श्रापले मरेका राजा निमिको शव मन्थन गर्दा 'मिथि' जन्मिएका र उनको राज्य मिथिला बनेको उल्लेख छ । रामायण र याज्ञवल्क्य स्मृतिमा राजा मिथिको राज्य भएकाले देशको नाम मिथिला रहेको प्रसङ्ग छ भने मत्स्यपुराणमा चाहिँ मिथिल नाम गरेका ऋषिको नामबाट मिथिला बनेको भनी लेखिएको छ । मिथिलाका राजाहरू वंशपरम्परादेखि नै जनक पदबाट विभूषित थिए, अतः जनकपुरका प्रत्येक राजाहरूले आफ्नो नामका सट्टामा जनक भन्न रुचाउँदथे । अतः नाम शिरध्वज भए पनि यिनलाई जनक भनिएको हो । जनककी छोरी भएकी नाताले सीताको अर्को नाम जानकी हो। मिथिलालाई विदेह पनि भनिने भएकाले विदेहकी छोरीको अर्थमा सीताको नाम वैदेही पनि छ।

जन्म नदिए पनि सीताका पालनपोषण गर्ने पिता राजा जनक र माता सुनयना हुन् । सीतामा सानैदेखि विलक्षण प्रतिभा थियो । निकै बलिया र शूरवीरले पनि सजिलै उचाल्न नसकिने शिवधनुलाई उनी पूजा कोठाको बढारकुँडार र सरसफाइ गर्ने क्रममा सजिलै वर, पर राख्ने गर्थिन्। यही शक्ति देखेर नै जनकले शिवधनुमा ताँदो चढाउन सक्नेलाई छोरी दिने वाचा गरेका हुन्। स्वयम्बरका बेलामा देशदेशावरबाट अनेक राजामहाराजा आए । रावण पनि आएको थियो तर उसले शिवधनु हल्लाउनसमेत सकेन। अयोध्याबाट आएका श्रीरामचन्द्रले उचाल्नासाथ उक्त धनु भाँचिन पुग्यो र धुमधामसाथ श्रीराम र सीताको शुभविवाह सम्पन्न भयो । उर्मिला,  माण्डवी र श्रुतकीर्ति सीताका काकाका छोरीहरू थिए । यिनको बिहे पनि श्रीरामचन्द्रका भाइहरू क्रमशः लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्नसँग भएको थियो । माइतीमा जस्तै घरमा पनि सीताले सबैको मन जितेकी थिइन् ।

रानी केकैयीले आफ्ना दुईवटा वचनका बदलामा छोरो भरतलाई अयोध्याको राजगद्दी र सौता कौशल्याका छोरा रामचन्द्रलाई वनवास दिनुपर्ने अडान पतिसामु राखेपछि आफ्ना पिता दशरथको आज्ञा अनुसार श्रीराम १४ वर्षका लागि वनतर्फ प्रस्थान गर्न आँटेका हुन्छन् । पति वन जाँदा आँफू भोगविलास र सुखसयलले युक्त राजमहलमा नबस्ने भनी जिद्दी गर्दै सीता पनि श्रीरामसँगै वनवास प्रस्थान गरिन् । दाजुभाउजुलाई लक्ष्मणले पनि साथ दिन्छन्, उनी पनि श्रीराम र सीताका साथमा वनवासमा जान्छन् । अत्रि ऋषिका आश्रममा हुँदा सीताले सती अनुसूयाबाट पातिव्रत्य धर्मको उपदेश प्राप्त गर्छिन् ।

वनवासका क्रममा पञ्चवटी भन्ने स्थानमा पुगेका वेला जोगीको भेष गरी रावण वनमा आउँछ र श्रीराम र लक्ष्मणलाई झुक्याएर सीतालाई हरण गरी लङ्का पुर्याई अशोक वाटिकामा कडा पहराका साथमा राख्छ । उसले सीताको मन जित्न र उनलाई पत्नी बनाउन अनेक तिगडम चाल्न थाल्छ, तर सीताको सतीत्व डगमगाउन सक्दैन । त्यहाँ रावणपत्नी मन्दोदरी र त्रिजटाको नरम बोली र व्यवहार पाउँदा उनलाई राहत हुन्छ । यता सीताको खोजीमा रहेका श्रीरामले वानरराज सुग्रीवसँग मितेरी गाँसी वाँदर सेना तैयार गर्छन् । रामद्वारा पठाइएका दूत हनुमान् लङ्का पुगी सीताको अवस्थितिका बारेमा सूचना लिई आउँछन् । त्यसपछि रामको सेना समुद्र तरी लङ्कामा पुगेपछि भीषण युद्ध हुन्छ । सन्त स्वभावका विभीषणबाहेक मेघनाद,  कुम्भकर्ण,  रावण आदि सबै दुष्ट मारिन्छन् । सीता रावणको कब्जामा रहेकीले रामले सहजै स्वीकार गर्दैनन् । उनी अग्निपरीक्षाद्वारा निष्कलङ्क ठहरिएपछि पति श्रीरामका साथ पुष्पक विमानमा बसी अयोध्या पुग्छिन् । 

समय बित्दै जाँदा सीता गर्भवती हुन्छिन् । फेरि धोबीले बात लाउँछ र रामले उनलाई त्याग्ने विचार गर्दछन् । यसरी लामो समय वनबासमा कष्टपूर्ण जीवन बिताएकी सीताले किशोरावस्थामा अनजानवश भएको त्रुटि निवारणका लागि फेरि वनवास जानुपर्छ । पछिल्लो पटक उनको वनवासको कारणका प्रसङ्गमा उनको किशोरअवस्थासँग जोडिएको एउटा किंवदन्ती छ । सीताको स्वयंवरको घोषणा भएपछि एक दिन सीता जनकपुरको उद्यानमा एउटा रुखमुनि खेलिरहेका बेला एक जोडी सुँगाका भालेपोथी एकआपसमा भलाकुसारी गर्दै सीताकै विषयमा कुराकानी गर्दैथिए, जुन सीताले चाख मानी मानी सुनीरहेकी थिईन् । सुँगाको भाले आफ्नी पोथीलाई सुनाउँदै थियो - प्रिये राजकुमारी जानकी त माता लक्ष्मीकी अवतार हुन् । यिनको विवाह भगवान् विष्णुको मनुष्य अवतार अयोध्यापति दरशरथका पुत्र श्रीरामसँग हुनेछ । सुँगाका कुरा सुनेर सीता छक्क परिन् र आफ्ना सखीहरूलाई ती सुँगाका जोडीलाई समातेर लिईआउन अह्राईन् । साथीहरूले सुँगाको जोडीलाई समात्ने प्रयास गरे, भाले सुँगा तुरुन्त उडेर भाग्यो तर गर्भवती भएका कारण पोथी सुँगा छिट्टो भाग्न सकिन र सीताका सँगीहरूले त्यसलाई समातेर सीतालाई जिम्मा लाए । त्यसपछि सीताले सुँगासित रिसाउँदै भनिन् - राम भनेको को हो ?  वुवाले मेरो विवाह शिवधनुष चलाउन सक्ने पुरुषसित गरिदिने निश्चय गरेका छन्, तिमीहरू जाबो पन्छी भएर मेरो विवाह हुने पुरुषको खोजीनीति गर्छौ । उनले यति भन्नासाथ भाले सुँगा आएर आफ्नी पत्नी गर्भवती छ, त्यसैले तपार्इंका पन्जाले समातिंदा उसलाई अत्यन्त कष्ट भइरहेको छ । उसलाई छाडिदिनु हवस् भनी बिन्ती गर्न थाल्यो । तर सीताले उक्त पोथीलाई नछाडेर उडेर जाने पो हो कि भन्दै झन् कसेर समाईन् । कष्ट सहन नसकेर उक्त पोथी सुँगाको मृत्यु भयो । त्यसपछि भाले सुँगाले सीतालाई गर्भवती अवस्थामा पतिसँग विछोड हुनुपरोस् भनी श्राप दियो। त्यही सुँगाको जोडीको पछि गएर अयोध्यामा धोबीका पतिपत्नीका रूपमा पुनर्जन्म भएको थियो ।

लोकापवाद भएकाले श्रीरामले सीतालाई पुनः वनबास पठाउँछन् । गर्भवती सीतालाई महर्षि वाल्मीकिको आश्रय प्राप्त हुन्छ । यहीँ उनले लव र कुश नामका दुईवटा छोरा जन्माउँछिन् । रामले अश्वमेध यज्ञ गर्दा घोडा समाउने बालक यिनै हुन् । सीताको आज्ञा पाएपछि मात्र घोडा छाड्छन् । दरबारमा यी बालकले रामायण सुनाउँदा राम विह्वल हुनपुग्छन् र ती दुई भाइ आफ्ना छोरा भएको ज्ञान भएपछि सीताको खोजीमा दौडन्छन् । वाल्मीकिको आश्रममा पुगेर श्रीरामले सीतालाई अयोध्या फर्किन आग्रह गर्दछन्, तर यस पटक पनि लोकका निमित्त उनले पुनः अग्निपरीक्षा पार गर्नुपर्ने सर्त पनि राख्छन् । यसरी पटकपटक सतीत्वको परीक्षा दिनुपर्ने कुरा सुनेर उनी द्रवित हुन्छिन् र धर्तीमातासामु आफ्नो सतीत्व र पतिव्रता साँचो भए आश्रय दिनु भनी पुकार गर्दछिन् । तुरुन्त धर्ती फाट्छ अनि सीता धर्तीमाताको शरणमा सधैँ सधैँका लागि विलीन हुन पुग्छिन् । यसरी धर्तीबाट जीवनलीला थालेकी सीताको धर्तीभित्रै समाहित भई लीला समाप्त हुन्छ । यसरी दुःख, पीडा, सहनशीलता, पतिभक्ति, मर्यादा, मातृत्व र आदर्शको प्रतिमूर्ति बनेकी सीताको समग्र जीवन दुःख, कष्ट, पीडा र करुणाले भरिपूर्ण रहेको पाइन्छ, तलका बुँदाहरूले पनि सीताको चारित्रिक वैशिष्ट्यलाई उजागर गर्दछन् :- 

१ - सीता पतिव्रता नारीकी प्रतिनिधि चरित्र हुन् । उनी सपनामा समेत श्रीरामबाहेक कुनै पुरुषको दर्शन गर्ने इच्छा राख्दिनन् । अपहरित भई लङ्कामा बस्दासमेत सिन्काको साँध हुनुपर्छ भन्ने मान्यतालाई अनुसरण गर्दछिन् ।

२ - एउटी ममतामयी र संस्कारी माताको भूमिकालाई उनले प्रतिबद्धतापूर्वक पालना गरेकी छन् । लव र कुशलाई लालनपालन गरी हुर्काएर तिनको सुसंस्कृत व्यक्तित्व निर्माण गरी जगजाहेर गर्ने माता सीता नै हुन् ।

३ - उनी त्यागकी प्रतिमूर्ति थिईन्, त्यसैले उनले अग्निमा प्रवेश गरी आफ्नो पवित्रता प्रमाणित गर्ने हिम्मत देखाएकी थिईन् ।

४ - पति र आफूलाई वनवास पठाउने सौतेनी सासू कैकेयीप्रति उनले कहिल्यै दुःखेसो गर्ने वा वैमनस्यभाव दर्शाउने काम गरिनन् र एउटा कर्तव्यनिष्ठ गृहिणी र बुहारीको परिचय प्रदान गरिन् ।

त्यसैले नेपाली संस्कार र सनातन परम्परामा कुनै नवविवाहिता नारीलाई आदर्श र असल बन्न राम र सीताको दाम्पत्यसम्बन्धको उपमा दिई आशीर्वाद दिने चलन चलेको हो भन्दा फरक पर्दैन । धैर्य, संयम र विवेककी प्रतिमूर्ति सहनशीला सीताको यो आदर्शकथा संसारभरि प्रसिद्ध छ । पुराणको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने उनी बराबरकी आदर्श नारी कोही पनि छैन । त्याग, परिश्रम र सच्चरित्रताकै कारण हुनुपर्छ, उनलाई भगवतीको दर्जा प्राप्त छ । उनको नामस्मरण गर्नु मात्रले पनि जीवन धन्य हुने, परलोक सप्रने जनविश्वास छ । जगज्जननीको श्रद्धा, विश्वास र भरोसा हासिल गर्न सफल नारीव्यक्तित्व सीता नेपाल भूमिकी पुत्री हुनु हामी सबैका लागि आस्था, श्रद्धा र गौरवको विषय हो ।

अध्यात्म र धर्म

अध्यात्म धर्म होइन, मनको संवेग, विशेषता वा क्षमता पनि होइन । अध्यात्म केवल मानसिक स्वःस्फुर्त शक्ति हो, जसले मानसिकतामा आचारसंहिता, शालीनता तथा सौम्यभाव सिर्जना गर्छ । अध्यात्म भनेको नैतिक ऊर्जा हो, जसले मानवलाई भौतिक तथा पारमार्थिक शान्तिको मार्ग प्रशस्त गराउँछ । तसर्थ अध्यात्म समाजलाई पुरातनवादी मान्यतामा अगाडि बढाउने कुनै धर्म वा कर्मकाण्डीय रूढीग्रस्त विषय पनि होइन । अध्यात्म त स्वचिन्तन र स्वदर्शनको मार्गप्रशस्त गर्ने मानवीय शालीनता एवं शान्तिकामी सोच हो । त्यसैले अध्यात्म र धर्ममा धेरै फरक छ भन्ने विषय बुझ्नु जरुरी छ । अध्यात्म मानसपटलबाट चल्छ भने धर्म सत् वस्तु धारण गर्ने विषय हो, जो मनद्वारा निर्देशित हुन्छ । धर्म मनको विशेषता हो । मन चल्नका लागि त्यहाँको संस्कृति, भौगोलिकता, विभिन्न दर्शनले प्रभावित पार्छ, तर अध्यात्म त्यो अन्तरनिहित शक्ति हो, जो कसैबाट निर्देशित हुँदैन । यो शक्ति कसैमा सुषुप्त हुन्छ, कसैमा जागृत । जागृत मानवमा आत्मचिन्तनको विचार हावी हुन्छ । फलतः त्यो शान्तिकामी हुन्छ, तर सुषुप्त अध्यात्म हुनेमा हिंस्रक एवं पाशविक सोच हावी हुन्छ । तसर्थ अध्यात्मको पुनर्ताजगी वा पुनर्जागरण नै शान्ति, स्थिरता एवं विकासको सही माध्यम हो । धर्म शब्दको व्याख्या विविध अर्थमा भएको पाइन्छ । सबैको सार हेर्दा धर्म भनेको कर्तव्यकर्म हो । प्राणीले आफ्नो स्वभावअनुसार प्रकट गर्ने व्यवहारलाई नै धर्म मान्न सकिन्छ । हुन त कतिपय मानिसले निर्जीव वस्तुले पनि आफ्नो कर्तव्य पालन गरेर धर्म देखाएका छन् । सूर्य सदैव प्रकाशित हुन्छ । नदीले आफैं जल पिउँदैन। वृक्षले आफैं फल खाँदैन । वर्षा अरूकै हितका निम्ति वर्षन्छ तसर्थ महान् बन्न परोपकारी बन्नुपर्छ, यो नै सच्चा धर्म हो। मानिसले यस्ता विविध उदाहरणमार्फत आफूमा धार्मिक प्रवृत्ति बढाउन पहल गर्नुपर्छ ।

धर्मको मार्ग ज्यादै कठिन छ । धर्म यदि कर्तव्य पालन हो भने यो सबै अवस्थामा पालनयोग्य हुन्छ । महाभारत वनपर्वमा एउटा कथा छ । एक दिन द्रौपदीले युधिष्ठिरसँग भनिन् - 'तपाईं धर्मको मार्गबाट कहिल्यै विचलित हुनुभएको छैन तर पनि जंगलमा दुःखपूर्वक विचरण गरिरहनुभएको छ । जब कि दुर्योधनले धर्मको अलिकति पनि ख्याल राखेको पाइँदैन । ऊ भने महलमा आरामपूर्वक सुखभोग गर्दैछ। यस्तै हुने हो भने धर्मपालन गर्नुको के अर्थ ?' द्रौपदीबाट यस्तो शंका प्रकट भएपछि युधिष्ठिरले भनेका थिए - 'द्रौपदी' जो सुख पाइने इच्छाले धर्मको पालना गर्छन् त्यस्ताले कहिल्यै धर्मको रहस्य बुझ्दैनन् । धर्मको तत्त्व अगाध छ । सुखको कामनाले धर्म गर्नेहरू पशु हुन्, जो सधैं भोगका लोभी तथा दुःखदेखि डराउने हुन्छन् । त्यस्ताले धर्मको गूढ रहस्य के जानून् ? यसकारण मनुष्यता भएको मानिसले अनुकूल एवं प्रतिकूल परिस्थितिको कुनै परवाह नगरी केवल कर्तव्य धर्म वा मानव धर्मको पालना गर्नुपर्छ ।'

यो कथाबाट मानव धर्म पालना गर्नुपर्ने सन्देश पाइन्छ । मानव धर्म कस्तो हुन्छ ? यो विचारणीय कुरा हो । सुख-दुःख आदिमा समभाव राखेर निष्काम कर्ममा लाग्नु मानवीय धर्म हो । धर्म पालना गर्ने विषयमा कुरा गर्न जति सजिलो छ त्यति नै गार्‍हो छ काम गरेर देखाउन । त्यसैले सबै साधारण मानिसले धर्मको पालना गर्न सक्दैनन् । प्रयोजनबिना काम गर्ने कुरा अहिलेको शिक्षाप्रणालीविरुद्ध छ । अहिले विद्यालय, महाविद्यालय एवं विश्वविद्यालयहरूमा असल बन्न होइन सफल बन्न सिकाइन्छ । बाल्यावस्थादेखि नै मानिसलाई तिम्रो लक्ष्य के हो ? डाक्टर, इन्जिनियर, पाइलट, व्यापारी आदि के बन्ने भनेर सोधिन्छ । तिमी ठूलो भएपछि यस्तो बन्नुपर्छ, पैसा धेरै कमाउनुपर्छ भनेर सिकाइन्छ तर असल बन्नुपर्छ भन्ने कुरा निकै कम शिक्षालयमा मात्र सिकाइन्छ । धर्मले मानिसलाई सफल नबनाउन सक्छ तर असल भने पक्कै बनाउँछ ।

धर्मले मानिसलाई प्रकृतिको नजिक लान्छ । प्राकृतिक कुरा विकाररहित हुन्छन् । मानिसको प्रकृति पनि विकाररहित नै हुन्छ । हुर्कदै जाने क्रममा मानिसलाई कृत्रिम बनाउँदै लगिन्छ । परिणामस्वरूप उसमा विभिन्न विकार उत्पन्न हुन थाल्छन् । कृत्रिम वस्तुमा कैयौं विकार हुन्छन् । यसको छायाले जीवनलाई छोएपछि मानिस पनि कृत्रिम बन्छ । उसमा धर्म पालना गर्नसक्ने शक्ति रहँदैन ।

सामान्य रूपमा हेर्दा धर्म पनि दुई प्रकारका देखिन्छन् । मानवीय धर्म वा प्राकृतिक धर्म तथा साम्प्रदायिक धर्म वा कृत्रिम धर्म । मानवीय वा कृत्रिम धर्म सार्वजनीन हुन्छ, सर्वग्राह्य हुन्छ, सर्वथा विकाररहित हुन्छ । यसले विश्वका सबै मानिस एवं प्राणीलाई समान रूपले बाँच्न सिकाउँछ । एकअर्कासँग मिलेर बाँच्न सिकाउँछ । परस्परमा सम्मान एवं भाइचाराको भावना बृद्धि गराई सहज ढंगले जीवनयापन गर्ने बाटो देखाउँछ । त्यसको ठीक विपरीत साम्प्रदायिक धर्म हुन्छ । त्यसले मानिसलाई फुटाएर समूहमा विभाजन गर्छ । आफूले मानेको मत नै सर्वश्रेष्ठ छ भन्ने अहङ्कार बढाउँछ । साम्प्रदायिक मत सधैं अरूको विरोध वा खण्डन गरेर आफ्नो श्रेष्ठता कायम गर्न प्रयासरत रहन्छ । यसका कारण विश्वमा धेरैपटक युद्ध भएका छन् । धेरै मानिसले जीवन गुमाएका छन् ।

धर्मको मार्ग सरल हुन्छ । कुनै कर्मकाण्ड, प्रार्थना एवं अन्धविश्वासविना सहज ढंगले बाँच्ने कला नै यथार्थमा धर्म हो । धर्म आडम्बररहित हुन्छ । धर्ममा परोपकारको भावना छ । अरूलाई एवं आफ्नै शरीरलाई दुःख दिनु अधर्म मानिन्छ । सच्चा धर्मले कहिल्यै कसैलाई दुःख दिँदैन । धर्म सत्यमा अडेको हुन्छ । सत्य कहिल्यै दोस्रो नभएझैं धर्म पनि दोस्रो हुँदैन । धर्म एउटै हुन्छ, सनातन हुन्छ । कसैलाई हानि पुर्‍याउने विचार बोकेको मत कदापि धर्म हुन सक्दैन । धर्मको खोल ओढ्दैमा असत्य सत्य हुन सक्दैन ।

गङ्गा उत्पत्तिको पौराणिक कथा

गङ्गाको उत्पत्तिसम्बद्ध मुख्य कथा वाल्मीकिले रामायणमा उल्लेख गरेका छन् । श्रीरामको जिज्ञासा शान्त पार्दै ऋषि विश्वामित्रले यो आख्यान सुनाएका हुन् । विश्वामित्रले गङ्गाको जन्मवृत्तान्त सुनाउँदै श्रीरामलाई बताए - 'पर्वतराज हिमालयका दुईवटी अत्यन्त रूपवती, लावण्यमयी एवं सर्वगुण सम्पन्न छोरीहरू थिए । सुमेरु पर्वतकी छोरी मैना यी दुबै छोरीकी आमा थिइन् । हिमालयकी जेठी छोरीको नाम गङ्गा र कान्छी छोरीको नाम उमा थियो । गङ्गा अत्यन्त प्रभावशाली र असाधारण दैवी गुणहरूबाट सम्पन्न थिइन् । उनी कुनै बन्धनलाई स्वीकार गर्दिन थिइन् । उनको स्वच्छन्द प्रवृत्ति थियो । उनको यो असामान्य बानीब्यहोरा र असाधारण प्रतिभाबाट प्रभावित भएर देवताहरूले उनलाई स्वर्गमा लिई जाने विचार गरे र हिमालयसँग स्वीकृति लिई गङ्गालाई पृथ्वीबाट स्वर्गमा लगियो । पर्वतराज हिमालयकी कान्छी छोरी उमाको तपस्वी स्वभाव थियो । उनले कठोर र असाधारण तपस्या गरी भगवान् महादेवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गरिन् ।'

विश्वामित्रका यी कुरा सुनेपछि श्रीरामले विनम्र भई आफ्ना जिज्ञासा राखे - 'हे भगवन् ! गङ्गालाई पृथ्वीलोकबाट सुरलोकमा लगेपछि पुनः उनी कसरी यहाँ फिर्ता आइन् त ? अनि उनलाई किन त्रिपथगा भनिएको हो ? मेरा उत्कण्ठालाई शान्त बनाउनु होस् ।' ऋषि विश्वामित्रले बताउँदा भए - 'महादेवको विवाह त उमाका साथमा सम्पन्न भयो, तर सयवर्षसम्म उनीहरूबाट कुनै सन्तानको जन्म भएको थिएन । एक पटक शिवले सन्तान उत्पन्न गर्ने विचार गरे । ब्रह्मा र देवताहरूमा पनि शिवेच्छाको जानकारी भयो । आशुतोष भगवान् शिवको वीर्यतेजलाई कसले सहन गर्न सक्ला भन्ने विषयमा देवलोकमा चियोचर्चो हुनथाल्यो । यसै प्रसङ्गमा अग्निले शिवको वीर्यको तेजलाई धारण गर्ने इच्छा व्यक्त गरे । परिणामतः अग्निसमान तेजस्वी शिवपुत्र कार्तिकेयको जन्म भयो । देवताहरूको यस षड्यन्त्रका कारण उमाबाट सन्तानको उत्पत्ति हुनमा विलम्ब र बाधा पुग्यो । उनी देवताहरूसँग क्रुद्ध भईन् र देवताहरूलाई अबउप्रान्त तिनले पनि सन्तान उत्पादन गर्न नसकून् भनी श्राप दिइन् । यसबीच सुरलोकमा विचरण गर्दै गरेकी गङ्गाका साथमा उमाको भेट भयो । गङ्गाले लामो समयदेखि स्वर्गमा बस्नु परेकाले नियास्रो लागेको व्यथा पोख्दै उमालाई भनिन् - 'मलाई मातृभूमि पृथ्वीमा फिर्ता जाने इच्छा छ' । उमाले दिदी गङ्गालाई कुनै उपाय गरी उनलाई जन्मभूमिमा लिएर जाने प्रबन्ध गर्ने आश्वासन दिइन् ।

विश्वामित्रले कथाप्रसङ्गलाई अघि बढाउँदै पुनः भन्नथाले - 'हे राम ! तिम्रो जन्मभूमि अयोध्यापुरीमा धेरै पहिले सगर नामका एकजना राजा थिए । सुरुमा उनका सन्तान थिएनन् । सगरकी पटरानी केशिनी विदर्भ प्रान्तका राजाकी छोरी थिइन्, उनी सुन्दर, धर्मात्मा र सत्यपरायण थिइन् । सगरकी अर्की रानी पनि थिइन् । तिनको नाम सुमति थियो । उनी अरिष्टनेमिकी छोरी तथा गरुडकी बहिनी थिइन् । दुबै रानीलाई साथमा लिई राजा सगर हिमालयमा रहेको भृगुप्रस्रवण नामक प्रान्तमा गएर तपस्या गर्न थाले । उनको तपस्याबाट प्रसन्न भएर महर्षि भृगुले उनलाई धेरै भाइ पुत्रहरू उत्पन्न हुने वरदान दिए, उनको सर्त थियो - दुबैमध्ये एउटी रानीबाट वंशवृद्धि हुने एउटामात्र पुत्र जन्मने छ, अनि अर्की रानीले बल र वीर्यबाट सुसम्पन्न साठी हजार पुत्र जन्मने छन् । ऋषि भृगुले भने - अब कुन पत्नीले एउटामात्र पुत्र पाउने र कुनले साठी हजार पुत्र उत्पादन गर्ने भन्ने निर्णय तपार्इंहरूबाट नै हुनुपर्छ । अन्ततः वंश बढाउने छोराका निमित्त जेठी रानी केशिनी तैयार भइन् भने कान्छी सुमतिले साठी हजार छोरा पाउने इच्छा व्यक्त गरिन् ।

समुचित समय आएपछि रानी केशिनीले असमञ्जस नाम गरेको छोरो जन्माइन् भने रानी सुमतिको गर्भबाट एउटा ढुङ्ग्रोजस्तो डिम्ब उत्पन्न भयो । त्यसलाई फुटाउँदा त्यसबाट ससाना आकारका साठी हजार मानवाकृति उत्पन्न भए । राजाले ती सबै लघु आकारका मानवाकृतिलाई एउटा घिउको घडामा राखी यत्नपूर्वक पालनपोषण गरे । कालचक्र बित्दै जाँदा ती सबै पूर्णाकृतिका मानव बने । दुबै रानीले पाएका पुत्रहरू युवावयमा प्रवेश गरे । सगरको जेठो छोरो असमञ्जस दुराचारी स्वभावको थियो । ऊ नगरका बालकहरूलाई सरयू नदीमा मिल्काउँथ्यो र डुब्दै गरेको दृश्य हेरेर आनन्द मान्ने गर्दथ्यो । पुत्रको यस्तो दुराचारी प्रवृत्ति देखेर दुःखित भएका सगरले उसलाई देशनिकाला गरिदिए । असमञ्जसका अंशुमान् नाम गरेका एकजना छोरा थिए । अंशुमान् अत्यन्त सदाचारी र पराक्रमी थिए । यसै बीच सगरले अश्वमेध यज्ञ सम्पादन गर्ने विचार गरे ।

राजा सगरले हिमालय एवं विन्ध्याचलका बीचको हरित भूमिमा एउटा विशाल यज्ञ मण्डप निर्माण गराए । त्यसपछि अश्वमेघ यज्ञका निमित्त श्यामकर्ण घोडालाई मन्त्रिएर छाडियो । त्यसको रक्षाका निमित्त राजाले आफ्ना पराक्रमी नाति अंशुमानको नेतृत्वमा सेनालाई घोडाका पछिपछि जाने आदेश दिए । अश्वमेध यज्ञ सफल भएमा आफ्नो पद र प्रतिष्ठामा आँच आउँछ कि भन्ने आशङ्काले स्वर्गका राजा इन्द्रले एउटा राक्षसको रूप धारण गरी त्यस घोडाको चोरी गरे । घोडा हराएको सूचना पाएपछि राजा सगरले आफ्ना साठी हजार पुत्रहरूलाई घोडा पत्ता लगाई फिर्ता ल्याउन र चोरी गर्नेलाई दण्डित गर्न आदेश दिए । सगरपुत्रहरूले सारा भूमण्डलमा खोजी गरे, तर घोडा भेटिएन । कतै यसलाई भूमिगत पो बनाइयो कि भन्ने शङ्काले तिनले समस्त पृथ्वीलाई खन्न र खोस्रन थाले । परिणामतः पृथ्वीमा ठूलठूला खाडल र खोपिल्टा बन्न गए । पछि ती खाल्डामा पानीको दह बन्दा तिनको नाम समुद्र रहन गयो । सगरका पुत्रले खनेर खाडल बनेकाले समुद्रको नाम सागर पनि रहन गयो । यसरी पृथ्वीमा जथाभावी खन्दा र खोस्रँदा त्यहाँ रहेका धेरै मनुष्य र अन्य प्राणिको मृत्यु भएको थियो । पृथ्वीलाई खन्दै जाँदा सगरका छोराहरू पाताललोकमा पुगे । तिनका यस्ता नृशंस कृत्य देखेर देवताहरूले ब्रह्माजीसमक्ष गुनासो गरे । ब्रह्माले 'वास्तव यी राजकुमारहरूले क्रोध र मातमा अन्धो भएर यस्ता कृत्य गरिरहेका छन् । पृथ्वीको रक्षाको अभिभारा महर्षि कपिलमुनिमा रहेकाले अब उनले नै केही उपाय गरी यिनलाई रोक्नेछन्' भनी देवताहरूलाई आश्वस्त तुल्याए । समस्त पृथ्वीलाई खन्दा पनि उक्त घोडा र त्यसलाई हरण गर्ने व्यक्तिको पत्तो लागेन । निराश भई ती अयोध्यापुरीमा फर्किए र खोजी अभियानका सारा विवरण सुनाए । यज्ञ सम्पन्न गर्न विघ्न आएकाले सगरले रिसले चुर्मुरिंदै छोराहरूलाई पुनः आदेश दिए - अब अश्वमेधको घोडा खोज्न पाताललोकमा प्रवेश गर । अब राजकुमारहरूले पातालतर्फ प्रस्थान गरे । घोडाको खोजीमा तिनीहरू कपिल मुनिको आश्रममा पुगे । ऋषि समाधिमा आँखा चिम्लिएर बसेका देखिन्थे, तिनकै आश्रमछेउमा यज्ञको घोडालाई किलोमा बाधिएको पनि देखियो ।  राजकुमारहरूले कपिल मुनिलाई नै घोडाको चोर ठाने । सुरुमा तिनले ऋषिलाई अनेक किसिमले गाली गरे, हप्काए । तर आँखा चिम्लिएर ध्यानमा बसेका ऋषिले तिनका दुर्वचनहरू सुन्नु परेन । आफूहरूले नानाभाँतीले गालीगलौज गर्दा समेत मुनिले वास्ता नगरेको ठानी सगरपुत्रहरू उनलाई मार्न भनी तम्सिए । सगरपुत्रका यी कुकृत्यले कपिलदेवको समाधि भङ्ग भयो । उनले क्रुद्ध भई आफ्ना योगबलले ती राजकुमारहरूलाई डढाएर खरानी बनाई दिए ।

निकै दिनसम्म महाराज सगरले घोडा खोज्न गएका छोराहरूका बारेमा कुनै सूचना र अत्तोपत्तो पाएनन् । एक दिन उनले नाति अंशुमानलाई बोलाएर काकाहरू र यज्ञको घोडाको खोजी गर्नु भनी अह्राए । महावीर अंशुमान् शस्त्रास्त्रबाट सुसज्जित भई काकाहरूले खनी खोस्री तैयार गरेको बाटैबाटो पाताललोकमा पुगे । उनले बाटामा भेटिएका धार्मिक स्थल, आश्रम, तपस्वीजन सबैलाई यथायोग्य पूजादि सम्मान गर्दै सोधखोज गरी त्यस ठाउँमा पुगे, जहाँ उनका काकाहरूको मृतशरीरको खरानी र यज्ञको घोडा चरिरहेको थियो । उनलाई आफ्ना बलशाली काकाहरूको खरानी देख्दा असाध्यै दुःख लाग्यो र तर्पण गर्नुपर्यो भनी विचार गर्दा त्यहाँ कतै पनि पानीको स्रोत फेला पार्न सकेनन् । अंशुमानले त्यसैवेला कतैको यात्रामा गगनतलमा उडीरहेका गरुडलाई देखे । गरुड तिनै मृत काकाहरूका मामा थिए । उनले गरुडलाई सारा वृत्तान्त सुनाउँदै मेरा काकाहरूको मृत्युको कारण के हो र अब काकाहरूलाई तिलाञ्जलि प्रदान गर्नका निमित्त नजिकै कुनै पानीको स्रोत भए बताउन अनुराध गरे । गरुडले उनका काकाहरूले कपिल मुनिप्रति गरेको दुर्व्यवहारका कारण प्राण गुमाउनु परेको कुरा बताए र यिनीहरू अलौकिक शक्ति भएका दिव्यपुरुषद्वारा भस्म भएका हुन्, त्यसैले लौकिक जलले तर्पण गरेर यिनीहरूको मुक्ति हुँदैन भन्ने कुरा पनि सुनाए । अंशुमानले काकाहरूको मुक्तिको उपाय बताइदिन पुनः अनुरोध गरेपछि गरुडले केवल हिमालयकी ज्येष्ठ पुत्री गङ्गाको जलको स्पर्शबाटमात्र तिम्रा काकाहरूको उद्धार हुनसक्ने कुरो बताउँदै अहिले तिमी घोडा लिएर जाऊ र आफ्ना पितामहको यज्ञ पूर्ण गर भनी आग्रह पनि गर्दा भए । गरुडको आज्ञानुसार अंशुमान् घोडाका साथमा अयोध्या फर्किए र पितामहलाई समस्त वृत्तान्त सुनाए । महाराज सगरले दुःखित हुँदै यज्ञ पूर्ण गरे । सगर आफ्ना मृत पुत्रहरूको उद्धारका लागि चिन्तित थिए, तर जीवनकालभरि उनले गङ्गालाई स्वर्गबाट पृथ्वीतलमा झार्ने कुनै उपाय पत्ता लगाउन सकेनन् ।

केही बेर विश्राम गरी पुनः ऋषि विश्वामित्र भन्न थाले - महाराज सगरको  देहान्तपछि अंशुमानले न्यायपूर्वक शासनभार सम्हाले । उनको दिलीप नाम गरेको छोरो भयो । छोरो वयस्क भएपछि उसलाई राज्यभार सुम्पिएर उनी स्वर्गमा रहेकी गङ्गालाई प्रसन्न तुल्याउन हिमालयका कन्दरामा गई तपस्या गर्नथाले । उनले आजीवन तपस्या गर्दा पनि उनी सफल हुन सकेनन् । राजा दिलीपको भगीरथ नामको एउटा धर्मनिष्ठ पुत्र जन्मियो । दिलीपले पनि भगीरथ ठूलो भएपछि उसलाई राज्यभार सुम्पिएर  पिताको प्रयत्नलाई सार्थक बनाउन तपस्या गर्न थाले । तर उनले पनि चिताएको फल पाउन सकेनन् । गङ्गालाई पृथ्वीतलमा ल्याई पितृहरूको उद्धार गर्ने इच्छा भगीरथमा पनि थियो । उनी प्रजावत्सल राजा थिए, तर उनका कुनै सन्तान थिएनन् । उनले आफ्नो राज्यभार मन्त्रीहरूमा सुम्पिएर गङ्गावतरणका लागि गोकर्ण नामक तीर्थस्थलमा गई तपस्या गरे । बल्ल चारपुस्तासम्मको निरन्तर प्रयास र भगीरथको अभूतपूर्व तपस्याबाट प्रसन्न भएर ब्रह्मा उपस्थित भई वरदान प्राप्त गर्न आग्रह गर्दा भए । भगीरथले ब्रह्मासमक्ष अनुरोध गरे - हे प्रभो! यदि हजुर साँच्चिकै मसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ भने मेरा मृत पितृहरू जो राजा सगरका पुत्र हुन्, तिनलाई गङ्गाको पावन जलको स्पर्श प्राप्त होस् र तिनको उद्धार होस् । त्यसबाहेक मलाई सन्तानप्राप्त हुने आशीर्वादसमेत प्रदान गर्नुहवस् । ब्रह्माले सन्तानप्राप्त हुने तिम्रो मनोरथ त शीघ्र पूर्ण हुनेछ, तर तिमीले मागेको पहिलो वरदान पूर्ण गर्न गाह्रो छ । कारण के हो भने स्वर्गबाट पृथ्वीमा झर्ने गङ्गाको वेग कसैले थेग्न सक्दैन । पृथ्वी भासिएर पाताललोकमा दबिने खतरा छ । गङ्गाको उक्त वेगलाई सम्हाल्न सक्ने सामर्थ्य केवल महादेवमा मात्र छ, त्यसैले पहिले महादेवको स्वीकृति लिएर आऊ, अनिमात्र गङ्गालाई तिमीले पृथ्वीमा झार्न सक्नेछौ । यति भनेर ब्रह्मा आफ्ना लोकमा जाँदा भए ।

भगीरथले नीच मारेनन्, उनी प्रयत्नरत रही रहे । अब उनले खुट्टाको बुढीऔंलामा शरीर अड्याएर उभीउभी लगातार एक वर्षसम्म शिवजीको स्तुति गरे । यस अवधिभर उनले श्वासक्रियाका लागि आवश्यक वायुमात्र ग्रहण गरे, अन्नजलादि ग्रहण गरेनन् । अन्त्यमा भगीरथको यस्तो महान् भक्तिबाट प्रसन्न भई महादेवले भगीरथलाई दर्शन दिई भन्दा भए - हे भक्तश्रेष्ठ! म तिम्रो मनोकामना पूर्ण गर्न गङ्गालाई आफ्नो शिरमा धारण गर्नेछु । यसरी भगीरथको अकाट्य प्रयासले स्वर्गमा रहेकी गङ्गाले पृथ्वीतलमा झर्नुपर्यो । उनले स्वर्गबाट सँधैंका लागि पृथ्वीमा आउन चाहेकी थिइनन् । त्यसैले उनले आफ्नो प्रचण्ड वेगले शिवलाई समेत बगाएर पाताललोक लिएर जाने विचार गरिन् । अन्ततः भयानक वेगका साथमा गङ्गा शिवको शिरमा अवतरित भइन् । गङ्गाको वेगबाटै शिवले उनको अहङ्कारलाई थाहा पाए । उनले आफ्ना जटामा नै गङ्गालाई अल्झाएर निकै वर्षसम्म अलप गराइदिए । जति कोसिस गरे पनि गङ्गा शिवजटाबाट बाहिर निस्कन असमर्थ भईन् । भगीरथ फेरि शिवजीको स्तुति गर्न थाले । भगीरथको पुनर्प्रयासबाट प्रसन्न भएका शङ्करले गङ्गाको धारालाई हिमालय पर्वतमा रहेको बिन्दुसर नाम गरेको तीर्थमा छाडिदिए । शिवजटाबाट उन्मुक्त हुनासाथ गङ्गाका धारा सात भागमा विभाजित भए । ह्लादिनी, पावनी र नलिनी नाम गरेक गङ्गाका तीन वटा धारा पूर्व दिशामा प्रवाहित भए । सुचक्षु, सीता र सिन्धु नामका तीनवटा धारा पश्चिमतर्फ लागे । सातौं धारा भगीरथको अनुसरण गर्दै पछिपछि लाग्दो भयो । भगीरथ जताजता जान्थे, गङ्गा पनि उतैउतै जान्थिन् । ठाउँठाउँमा देवता, यक्ष, किन्नर, ऋषिमुनि र सज्जनहरू गङ्गाको स्वागतार्थ उपस्थित हुने गर्दथे, जजसले गङ्गाको स्पर्श गर्ने अनुकूलता पाउँथे ती भवबन्धनबाट मुक्त हुने गर्दथे । जाँदाजाँदै गङ्गा त्यस ठाउँमा पुगिन्, जहाँ ऋषि जह्नु एउटा यज्ञको आयोजना गरिरहेका थिए ।  गङ्गाले आफ्नो वेगले उनको यज्ञशालाका सम्पूर्ण सामग्री बगाउन आँटिन्, ऋषि क्रोधित भए र उनले गङ्गाको समस्त जललाई खाइदिए । यस्तो दृश्य देखेर राजा भगीरथका साथमा उपस्थित समस्त ऋषिगण विस्मित भए र ऋषि जह्नुलाई खुसी पार्न अनेक तरिकाले स्तुति गर्नथाले । तिनको स्तुतिबाट प्रसन्न भएर जह्नु ऋषिले गङ्गालाई आफ्ना कानबाट बाहिर निकाले र गङ्गालाई आफ्नी छोरीका रूपमा स्वीकार गरे । त्यसपछि उनको नाम जाह्नवी रहन गयो । यसपछि पनि उनी भगीरथका पछि लाग्दै समुद्रसम्म पुगीन् र त्यहाँबाट सगरका पुत्रहरूको उद्धार गर्न रसातलको यात्रा गर्दी भइन् । उनको जलको स्पर्श प्राप्त गर्नासाथ कपिलमुनिको क्रोधाग्निले भस्मीभूत भएका सगरका छोराहरू निष्पाप भई मुक्त हुनपुगे । यसरी गङ्गाका तीन वटा नाम प्रसिद्ध भए - तीन वटा मार्ग अवलम्बन गरेकाले उनी त्रिपथगा नामले प्रसिद्ध भइन्, भगीरथको निरन्तरको प्रयासले अवतीर्ण भएकी हुँदा भागीरथी नाम प्रख्यात भयो र जह्नु ऋषिकी पुत्री भएकी हुँदा जाह्ववी नाम रहन गयो ।

जगद्गुरु रामानुजाचार्य

यो नित्यमच्युतपदाम्बुजयुग्मरुक्मं 

व्यामोहतस्तदितराणि तृणाय मेने ।

अस्मद्गुरोर्भगवतोऽस्य दयैकसिन्धोः

रामानुजस्य चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥

जगद्गुरु रामानुजाचार्य वैष्णव सम्प्रदायका प्रमुख आचार्यहरूमध्ये एक जना विशिष्ट आचार्य मानिन्छन् । यिनकै शिष्यपरम्परामा रामानन्द, कबीर र सुरदास जस्ता अन्य प्रसिद्ध आचार्यहरूको गणना हुने गरिन्छ । रामानुजाचार्यले वेदान्त दर्शनमा आधारित आफ्नो छुट्टै नवीनतम दार्शनिक सिद्धान्त विशिष्टाद्वैतको रचना गरेका हुन् । रामानुजाचार्यले वेदान्तको उक्त सिद्धान्तबाहेक विक्रमको सातौंदेखि दसौं शताब्दीका माझमा दक्षिण भारतमा प्रचलित रहस्यवादी र भक्तिमार्गी अलवार (आचार्य) र सन्तहरूको भक्तिदर्शन र पाञ्चरात्र पद्धतिलाई आफ्नो विचारको मुख्य आधार बनाएका थिए ।

वि. सं. १०७३ को वैशाख शुक्ल पञ्चमी तिथिका दिन दक्षिण भारतको तिरुकुदुर भन्ने गाउँमा रामानुजको जन्म भएको हो । प्रारम्भिक शिक्षादीक्षा घरैमा प्राप्त गरी यिनले यादवप्रकाश गुरुका सान्निध्यमा वेदाध्ययन गरेका हुन् । पछि यिनले अलवार यामुनाचार्यबाट दीक्षा ग्रहण गरी श्रीसम्प्रदायमा प्रवेश गरे । उनी यामुनाचार्यका मुख्य शिष्यमध्ये पर्दथे । गुरु यामुनाचार्यको इच्छानुसार यिनले ब्रह्मसूत्र, विष्णुसहस्रनाम र दिव्यप्रबन्धको टीका लेख्ने सङ्कल्प गरेका रामानुजले त्यसपछि गृहस्थाश्रम त्याग गरी श्रीरङ्गमका आचार्य यतिराजबाट सन्न्यास अाश्रमको दीक्षा ग्रहण गरेका थिए । 

तात्कालिक मैसूर प्रान्त हालको तमिलनाडु प्रान्तमा पर्ने श्रीरङ्गमबाट पैदल यात्रा गरी रामानुज स्वामी उत्तराखण्डको नेपाल देशमा पर्ने मुक्तिक्षेत्रको शालग्राम क्षेत्रमा अाएर बाह्र वर्षसम्म साधना गरेकाे बताइन्छ । उक्त अवधिमा श्रीसम्प्रदायको प्रचारप्रसारका अतिरिक्त ब्रह्मसूत्र, विष्णुसहस्रनाम र दिव्यप्रबन्धको भाष्य लेख्ने गुरुअाज्ञालार्इ पूर्णता प्रदान गर्ने काम सम्पन्न भयो । त्यसपछि जगद्गुरु रामानुजाचार्यले समस्त भारतवर्षको पैदल यात्रा गरी वैष्णव धर्मको प्रचारप्रसार गरेका थिए । वि. सं. ११९३ मा रामानुज स्वामीले सांसारिक नश्वर देह त्यागी वैकुण्ठ प्रस्थान गरी भगवद्सान्निध्य प्राप्त गरे । शालग्राम क्षेत्रमा रचना गरिएका तिनै तीनवटा भाष्यहरू (ब्रह्मसूत्रको भाष्य, श्रीभाष्य र वेदार्थसङ्ग्रह) नै स्वामी रामानुजका उपलब्ध मूल ग्रन्थहरू हुन् ।

विशिष्टाद्वैत दर्शन : 

स्वामी रामानुजाचार्यको विशिष्टाद्वैत दर्शनमा सत्ता अथवा 'परमसत्'का तीनवटा तह छन्, ती हुन् - ब्रह्म अर्थात ईश्वर, चित् अर्थात आत्मा र अचित् अर्थात प्रकृति । वस्तुतः यी चित् अर्थात् आत्मतत्त्व र अचित् अर्थात् प्रकृतितत्त्व ब्रह्म अथवा ईश्वरभन्दा पृथक् वा फरक छैनन् । बरु यिनीहरू विशिष्ट ढङ्गले ब्रह्मकै स्वरूप हुन् र यी दुबै ब्रह्म अर्थात् ईश्वरमा आधारित छन् । यही स्वामी रामानुजाचार्यको विशिष्टाद्वैत सिद्धान्तको सार तत्त्व हो । जसरी शरीर र आत्मा फरक हुन्, तर कार्यभावले पृथक् मान्न सकिंदैन । किनभने आत्माको उद्देश्यपूर्तिका लागि शरीरले कार्य सम्पादन गर्दछ, त्यसरी नै ब्रह्म वा ईश्वरभन्दा पृथक् चित् र अचित् तत्त्वको कुनै अस्तित्व वा सत्ता स्वीकार गर्न सकिंदैन । ती ब्रह्म वा ईश्वरको शरीर हुन् भन्दा हुन्छ र त्यसरी नै ब्रह्म वा ईश्वर चित् र अचित् दुबै तत्त्वको अात्मासमान हो । 

भक्तिको तात्पर्य : 

रामानुज स्वामीको मतमा भक्तिको अर्थ पूजा, पाठ, कीर्तन वा भजन होइन, भक्ति भनेको त ध्यान र प्रार्थना हो । सामाजिक परिप्रेक्ष्यमा स्वामी रामानुजाचार्यले भक्तिलार्इ जाति र वर्गबाट अलग्ग सर्वग्राह्य मानेकाे पाइन्छ ।

आद्यगुरु शङ्कराचार्य

आर्य संस्कृतिको विकासमा आद्य शङ्कराचार्यको विशिष्ट योगदान रहेको छ। उनको धर्मदर्शन, विचार र उपदेश आत्मा र परमात्माको ऐक्यसम्बन्धमा आधारित मानिन्छ, जसअनुसार परमात्मा एउटै समयबिन्दुमा सगुण र निर्गुण दुईवटै स्वरूपमा उपस्थिति जनाउन सक्षम छन्। स्मार्त सम्प्रदायका अनुयायीहरू आदि शङ्ककराचार्यलाई भगवान् शिवको अवतार मान्दछन्। भगवद्पादाचार्यका अभिधाद्वारा पनि सम्बोधन गरिने 'आदि शङ्कराचार्य'लाई वेदान्त दर्शनअन्तर्गत 'अद्वैतवाद'का प्रणेता मानिन्छ। आचार्य शङ्करको जन्म वैशाख शुक्ल पञ्चमी तिथिमा ईश्वीसंवत् ६८८ मा र परमधाम ईश्वीसंवत् ७२० मा भएको तथ्यलाई स्वीकारिन्छ। शङ्कर दिग्विजय, शङ्करविजयविलास, शङ्करजय आदि ग्रन्थमा उनका जीवनतथ्यसँग सम्बद्ध कतिपय प्रमाण उपलब्ध हुन्छन्। दक्षिण भारतको केरल राज्य (तत्कालीन मालाबार प्रान्त) मा आद्य शङ्कराचार्यको जन्म भएको हो। उनका पिता शिवगुरु तैत्तिरीय शाखाका यजुर्वेदी ब्राह्मण थिए। सनातन आर्य परम्परामा आद्य शङ्कराचार्यलाई भगवान् शिवको अवतार मानिन्छ। आठ वर्षको उमेरमा आचार्य गोविन्दपादको शिष्यत्व ग्रहण गरी सन्यासी हुनु, सेतुबन्धबाट वाराणसी हुँदै बद्रिकाश्रमसम्मको पैदल यात्रा गर्नु, सोह्र वर्षको उमेरमा बद्रीकाश्रममा पुगी त्यहीं वेदान्त दर्शनमा आधारित ग्रन्थ 'ब्रह्मसूत्र'को भाष्य लेख्नु, समस्त भारतवर्षको भ्रमण गरी अद्वैत वेदान्त दर्शनको प्रचारप्रसार गर्नु, माहिष्मती नगरी(दरभङ्गा)मा गई मण्डन मिश्रलाई शास्त्रार्थमा पराजित गरी वेदान्तको दीक्षा दिनु र मण्डन मिश्रलाई सन्यास आश्रममा पुर्याउन प्रेरणा प्रदान गर्नु, भारतवर्षमा प्रचलित तत्कालीन कुरीतिहरू हटाउन समभावदर्शी धर्मको स्थापना गर्नु, ईश, केन, कठ, प्रश्न, मुण्डक, मांडूक्य, ऐतरेय, तैत्तिरीय, बृहदारण्यक र छान्दोग्योपनिषद् जस्ता जटिल उपनिषद्उपर भाष्य लेख्नु र भारतवर्षमा राष्ट्रिय एकता अखण्डता एवं सांस्कृतिक अखण्डताको स्थापना गर्नु उनको अलौकिक व्यक्तित्वका परिचायक तथ्य हुन्। उनको जीवनयात्रालाई लक्षित गर्दै रचिएको एउटा श्लोकमा भनिएको छ -

अष्टवर्षेचतुर्वेदी द्वादशेसर्वशास्त्रवित् ॥

षोडशेकृतवान्भाष्यं द्वात्रिंशेमुनिरभ्यगात् ॥

अर्थात् आठ वर्षको आयुमा चारवटै वेदमा निष्णात भए, बाह्र वर्षको आयुमा समस्त शास्त्रमा पारङ्गत भए, सोह्र वर्षको आयुमा शाङ्करभाष्य लेखे र बत्तीस वर्षको आयुमा शरीर त्यागे।

मानवताका ज्योतिर्मय सूर्य जगद्गुरु शङ्कराचार्य केवल सात वर्षको उमेरमा नै सन्यासी भएका थिए। गुरुकुलको कडा नियमलाई पालना गर्दै भिक्षा माग्ने उद्देश्यले उनी एक जना ब्राह्मणको घरमा गए। ती ब्राह्मणको घरमा भिक्षा दिनका निम्ति अन्नको एउटा गेडो पनि उपलब्ध थिएन। ब्राह्मणकी पत्नीले ती सन्यासी बालकका हातमा एउटा अमलाको दानो राखेर रुँदै आफ्नो परिवारमा अवस्थित गरिबी, विपन्नता र आर्थिक मन्दीका बारेमा बताईन्। त्यस परिवारको दयनीय अवस्था देखेर ती प्रेम र दयाका प्रतिमूर्ति बालक सन्यासीको हृदय द्रवित हुनपुग्यो। उनले तुरुन्त अत्यन्त आर्तपुकारा गरी जगज्जननी माता लक्ष्मीको स्तोत्र रचना गरे र करुणामूर्ति माता लक्ष्मीलाई त्यस निर्धन ब्राह्मण परिवारमा अवस्थित विपदा हरण गर्न स्तुतिप्रार्थना गर्न थाले। बालयोगीको प्रार्थनाबाट सन्तुष्ट भएकी महालक्ष्मीले ती परम निर्धन ब्राह्मणका घरमा अमलाकै आकारका सुनका दाना बर्साउन थालिन्। यसरी जगज्जननी महालक्ष्मीलाई प्रसन्न तुल्याएर त्यस ब्राह्मण परिवारको दरिद्रता हरण गर्न समर्थ दक्षिण भारतको 'कालाड़ी' नामको गाउँमा जन्मिएका ती बालयोगी सन्यासीको नाम नै शङ्कर थियो र जीवनको उत्तरार्द्धमा ती ‘जगद्गुरु शङ्कराचार्य’का नामबाट प्रख्यात भए। ती महाज्ञानी शक्तिपुञ्ज बालकका रूपमा स्वयं भगवान् शङ्कर यस धराधाममा अवतीर्ण भएका हुन्। यिनका पिता शिवगुरु नामपुद्रिको विवाह भएको धेरै वर्षसम्म कुनै सन्तान नजन्मिएकाले उनले आफ्नी पत्नी विशिष्टादेवीसँगै पुत्र प्राप्तिका उद्देश्यले लामो समयसम्म चन्द्रमौली भगवान् शङ्करको कठिन र कष्टकर आराधना गरे। अन्तत: भगवान् शङ्कर प्रसन्न भए र उनले ती दम्पतिलाई स्वप्नमा दर्शन दिई वरदान माग्न आग्रह गरे। शिवगुरुले आफ्ना ईष्टगुरुसँग एउटा दीर्घायु र सर्वज्ञ पुत्रको याचना गरे। आफ्ना भक्तको याचना सुनेर भगवान् शङ्करले भने - ‘वत्स, दीर्घायु पुत्र सर्वज्ञ हुनसक्दैन अनि सर्वज्ञ पुत्र दीर्घायु हुन सक्दैन। भन तिमी दीर्घायु र सर्वज्ञमध्ये कुन पक्षलाई रोज्छौ?’ त्यसपछि धर्मप्राण शास्त्रसेवी शिवगुरुले दीर्घायु नभए पनि सर्वज्ञ पुत्र प्रदान गर्न आग्रह गरे। भगवान् शिवले फेरि भने- ‘वत्स तिमीले सर्वज्ञ पुत्र प्राप्त गर्नेछौ, म स्वयं पुत्रका रूपमा तिम्रो कोखबाट अवतीर्ण हुनेछु।’

केही समयपछि ईश्वीसंवत् ६८८ को वैशाख महिनाको शुक्लपक्षको पञ्चमी तिथि (केही विद्वानहरूको मतमा अक्षय तृतीया) का दिन मध्याह्नकालमा शिवगुरुकी धर्मपत्नी विशिष्टादेवीले परम प्रकाशस्वरूप, अत्यन्त सुन्दर, दिव्य कान्तिले युक्त बालक जन्माईन्। दैवज्ञ ब्राह्मणहरूले त्यस नवजात शिशुको टाउकोमा चक्राकृति चिह्न, निधारमा नेत्राकृति चिह्न र काँधमा शूलको चिह्न अङ्कित भएको देखेर त्यस्तो विशिष्ट लक्षण भगवान् शिवमा मात्र हुनसक्ने ठानी ती शिशुको नाम ‘शङ्कर’ राखी दिए। तिनै शङ्कराचार्यलाई श्रद्धासुमन समर्पण गर्न प्रत्येक वर्ष वैशाख शुक्ल पञ्चमीका दिन 'श्री शंकराचार्य जयन्ती' का रूपमा मनाउने प्रचलन छ।

जुन समयमा जगद्गुरु शंकराचार्यको आविर्भाव भएको थियो, त्यस समय नेपाललगायत समस्त भारतवर्षमा वैदिक धर्मको स्थिति कमजोर थियो, मानवतालाई सबैले बिर्सन लागेका थिए र अधार्मिक कृयाकलापले प्रश्रय पाउन लागेको अवस्था थियो। यस्तो कठिन समयमा आचार्य शङ्कर मानव धर्मका ज्वाज्वल्यमान सूर्य झैं तेजस्वी भई प्रकाश स्तम्भका रूपमा प्रकट भएका हुन्। केवल ३२ वर्षको जीवनकालमा उनले सनातन धर्मलाई एउटा यस्तो ओजस्वी शक्ति प्रदान गरे जसबाट सनातन धर्मले त्राण पायो। शङ्कराचार्यको मातृभाषा 'मलयालम' थियो र तीन वर्षको सानै उमेरमा उनी आफ्नो भाषामा सटीक, शुद्ध र स्पष्ट बोलचाल गर्नसक्ने भएका थिए। तर उनका पिता शिवगुरु छोरोले देववाणी संस्कृतको पूर्ण ज्ञान प्राप्त गरेको देख्न चाहन्थे। उनको त्यो इच्छा आफ्नो जीवनकालमा पूर्ण हुन सकेन। शङ्कराचार्य पाँच वर्ष पुग्नुअघि नै यिनका पिताको अकालमा नै मृत्यु भयो र शङ्करले आफ्नो शिरबाट पिताको वात्सल्य र छत्रछाया गुमाउनु पर्यो। उनको लालनपालन र जिम्मेबारीका समस्त बोझ आमा विशिष्टादेवीले वहन गर्नु पर्यो। तिनले पुत्रलाई पालनपोषण गर्न र संस्कारयुक्त बनाउन कुनै कमी हुन दिइनन्। पाँच वर्षकै कलिलो उमेरमा यिनको उपनयन संस्कार अर्थात व्रतबन्ध सम्पन्न भयो र त्यसपछि यिनलाई शास्त्राध्ययनका निमित्त गुरुकुलमा पठाइयो। यिनी सानैदेखि प्रतिभासम्पन्न बालक थिए। यिनको अद्भूत प्रतिभा देखेर यिनका गुरुहरू पनि छक्क पर्थे। अप्रतिम प्रतिभाका धनी श्रुतिधर बालक शङ्करले गुरुकुलमा भर्ना भएको दुई वर्षको अवधि व्यतीत गर्न नपाउँदै वेद, पुराण, उपनिषद्, रामायण, महाभारत आदि ग्रन्थ कण्ठ पारी सकेका थिए। त्यसपछि गुरुबाट दीक्षान्त प्राप्त गरी यिनी घर फर्किए र आफ्नी ममतामयी आमाको सेवासुश्रुषा गर्न थाले। उनको मातृभक्ति र सेवाभावनाको वर्णन गर्ने क्रममा एउटा जनश्रुति प्रचलित छ। भनिन्छ, आमाले नित्य स्नान गर्न दैनिक दुई कोस टाढा रहेको आलवाई (पूर्णा गङ्गा) नदीमा पुग्नु पर्थ्यो। आमाले स्नानादिबाट निवृत्त हुन सधैंसधैं लामो दूरीको यात्रा गर्नु परेको र आफु बालकै भएकाले पानी ढुवानी गर्ने सामर्थ्यसमेत नभएर उनले गङ्गाको स्तुति गरे। बालकको स्तुतिबाट प्रसन्न भई उनको गाउँबाट धेरै टाढा बग्ने त्यो आलवाई (पूर्णा) नदीले आफ्नो बाटो नै बदल्नु पर्यो र बालक शङ्करकै गाउँलाई बाटो स्वीकार्नु पर्यो। यसरी यिनले आफ्नो भक्ति र योगबलका माध्यमले आफ्नी आमाको दैनिक स्नानादिमा सरलता प्रदान गरे। छोरो ठूलो हुँदै गएको अवस्थामा आमा विशिष्टादेवीले शङ्करचार्यको विवाह गर्ने योजना बनाईन्। तर बालक शङ्कर गृहस्थीको झन्झटबाट टाढै बस्न चाहन्थे। एकजना ज्योतिषीले उनको जन्मकुण्डलीको विवेचना गर्दै बालक शङ्करको अल्पायुमा नै मृत्यु हुने बताएका थिए। यस्तो बुझेर आचार्य शङ्करले आफू सन्यासी हुने र लोकसेवामा जुट्ने सङ्कल्प गरे। अन्तत: सन्यास ग्रहण गर्ने उद्देश्यले उनले आमासँग विदा मागे, फलस्वरूप उनले सात वर्षको कलिलो उमेरमा नै सन्यास ग्रहण गरे र त्यसपछि जीवनको उच्चतम लक्ष्य प्राप्त गर्ने उद्देश्यले घर छाडे।

उनी केरल प्रदेशबाट लामो पदयात्रा गर्दै नर्मदा नदीको किनारामा अवस्थित ओमकारनाथ पुगे। उनले त्यहाँ गोविंदपाद नाम गरेका गुरुसँग योग शिक्षा तथा अद्वैत ब्रह्मको ज्ञानार्जन गरे। तीन वर्षको अवधिसम्म आचार्य शङ्करले अद्वैत तत्त्वको साधना गरे। त्यसपछि गुरुको आज्ञामुताबिक उनी वाराणसी(काशी)मा अवस्थित भगवान् विश्वनाथको दर्शन गर्ने उद्देश्यले त्यहाँबाट हिंडे। काशी जाने क्रममा बाटोमा उनको एउटा चाण्डालसित जम्काभेट भयो। चाण्डाल बाटो छेकेर हिंड्दै थियो। त्यसको प्रवृत्ति देखेर शङ्करले रिसाउँदै बाटो छाड्न आदेश दिए। शङ्कराचार्यलाई क्रोधित देखेर चाण्डालले उनलाई विनम्रतापूर्वक भन्यो - ‘हे मुनि! हजुरले मलाई हप्काएर प्रत्येक शरीरमा उपस्थित हुनुहुने परमात्मालाई उपेक्षा गर्नुभएको छ, त्यसैले हजुरमा ब्राह्मणत्व देखिएन, हजुर त अब्राह्मण हुनुहुँदो रहेछ। त्यसैले हजुरले पो मलाई बाटो दिनुपर्यो।’ चाण्डालका मुखबाट त्यस्ता देववाणी सुनेपछि आचार्य शङ्करले अति प्रभावित भई उसलाई भने -‘तपाईंले मलाई ज्ञान प्रदान गर्नुभएको छ, त्यसैले मेरो शिष्यत्व स्वीकार गर्नुहोस्।' यति भनेर शङ्कराचार्यले साष्टाङ्ग प्रणाम गर्नासाथ त्यो चाण्डाल अलप भयो र त्यसका ठाउँमा भगवान् शिव प्रकट भई शङ्कराचार्यलाई दर्शन दिए। काशीमा केही दिन बिताएपछि शङ्कराचार्य आचार्य मण्डन मिश्रको दर्शनार्थ माहिष्मती नगरी गए। आचार्य मिश्रका पालेका मैनाले पनि वेदका मन्त्रको उच्चारण गर्ने गर्दथे। अचार्य मिश्रकै घरमा बस्दा ती दुबैका बीचमा शास्त्रार्थ चल्ने गर्दथ्यो। एकपल्ट आचार्य शङ्करले तिनलाई शास्त्रार्थमा जिते। आफ्ना पतिले शास्त्रार्थमा हर्दै गरेको देखेर मिश्रकी पत्नीले शङ्कराचार्यलाई सम्बोधन गर्दै भनिन् - ‘महात्मन्! अहिले हजुरले मेरा पतिको आधा अङ्गलाई मात्र जित्नुभएको छ, आफ्ना तर्क र युक्तिका बलले मलाई पराजित बनाउनु भयो भने हजुर विजयी हुनु हुनेछ।।’ यति भनेर मिश्रकी पत्नी भारतीले कामशास्त्रमा आधारित प्रश्नहरू तेर्स्याउन थालिन्। तर शङ्कराचार्य त आबाल ब्रह्मचारी थिए, त्यसैले उनमा कामशास्त्रसम्बद्ध ज्ञानको कमी थियो। उनले आफ्नो अज्ञानतालाई स्वीकार गरे र ती प्रश्नको उत्तर दिन केही समय लाग्ने बताए। त्यसपछि उनले सूक्ष्म रूप धारण गरी परशरीरमा प्रवेश गरी विषय र वासनासम्बद्ध समस्त जानकारी प्राप्त गरे। अनि आचार्य शङ्करले भारतीलाई पनि शास्त्रार्थमा जिते। काशीमा बसोबास गरेकै समयमा उनले ठूलठूला ज्ञानी, विद्वान् र पण्डितहरूलाई शास्त्रार्थमा हराउने काम गरे र 'गुरु' पदमा प्रतिष्ठित भए। अनेकानेक शिष्यहरूले उनीसित दीक्षा ग्रहण गरे। त्यसपछि आचार्य शङ्कर धर्मप्रचार गर्नथाले। उनले वेदान्तका जटिलताहरूलाई फुकाउँदै अनेकौं ग्रन्थहरूको रचनासमेत गरे। अद्वैत ब्रह्मवादी आचार्य शङ्कर केवल निर्विशेष ब्रह्मलाई मात्र सत्य मान्दथे र ब्रह्मज्ञानमा निमग्न हुने गर्दथे। एकपटक उनी ब्रह्ममुहूर्तको समयमा आफ्ना शिष्यमण्दलीका साथमा एउटा साँघुरो गल्लीको बाटो गङ्गास्नान गर्न वाराणसीस्थित मणिकर्णिका घाट जाँदै थिए। बीच बाटोमा एउटी युवती आफ्नो मृत पतिको टाउको काखमा राखी विलाप गरेर बसेकी थिई। आचार्य शङ्करका शिष्यहरूले त्यस स्त्रीसित मृत शव हटाएर बाटो दिन अनुरोध गरे, तर तिनको अनुरोधलाई नसुने झैं गरी ऊ रोइकराइ गरिरही। त्यसपछि स्वयं आचार्यले त्यो शव बाटोबाट हटाउन अनुरोध गरे। आचार्यको त्यस्तो आग्रह सुनेपछि त्यस स्त्रीले भनी - ‘हे संन्यासी! हजुर मलाई बारम्बार यो लाश हटाऊ भन्नुहुन्छ, यो लाशलाई नै बाटो छाड् भनेर आदेश चाहिं किन दिनुहुन्न। युवतीका कुरा सुनेर आचार्य शङ्करले फेरि भने - ‘हे देवी! तपाईंले शोकका कारण यो लाशमा आफैं बाटो छाड्ने शक्ति छैन भन्ने चेतनासमेत गुमाउनु भएछ।' आचार्यको बोली भुइँमा खस्न नपाउँदै तुरुन्त ती महिलाले प्रतिप्रश्न गरिहालिन् - ‘महात्मन् हजुरको दृष्टिमा त शक्तिबाट निरपेक्ष ब्रह्म नै जगतको कर्ता हो, त्यसो हो भने शक्तिविना नै यो लाश किन हट्न सक्दैन त?’ त्यस आइमाईका गम्भीर, ज्ञानमय र रहस्यपूर्ण वाक्य सुनेर आचार्य त्यहीं थचक्क बसे र समाधिस्थ भए। उनले अन्त:चक्षुमा के देखे भने सर्वत्र आद्याशक्ति महामायाले लीलाविलाप गरेर बसेकी छन्। उनको हृदय अनिवर्चनीय आनन्दबाट भरियो र उनको मुखबाट मातृवन्दनाका शब्दमयी धारा स्तोत्रका रूपमा प्रस्फुटन हुन थाले। जीवन भोगाइ र अनुभूतिको वेगमा खारिंदै अब आचार्य शंकर यस्ता महासागर बन्नपुगे, जसमा अद्वैतवाद, शुद्धाद्वैतवाद, विशिष्टाद्वैतवाद, निर्गुण ब्रह्म ज्ञान आदि समस्त सिद्धान्तहरू डगमगाउन थाले। ती मतका अनुयायीहरू ज्ञानको अद्वैत भूमिमा जुन परमात्मा निर्गुण निराकार ब्रह्म छन्, तिनै ईश्वर द्वैतभूमिमा सगुण साकार परमात्माका रूपमा छन् भनेर मान्न बाध्य भए। तिनीहरूले ब्रह्मका निर्गुण र सगुण दुबै स्वरूपलाई समर्थन त गरे नै, साथै निर्गुण ब्रह्मसम्म पुग्नका लागि सगुण ब्रह्मको उपासनालाई अपरिहार्य माने, अनि ज्ञान र भक्तिको मिलन भूमिमा अद्वैत ज्ञान नै समस्त साधनाहरूको परम उपलब्धी हो भन्ने अनुभूति समेत गरे। आचार्य शङ्करले ‘ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या’को उद्घोष पनि गरे र शिव, पार्वती, गणेश, विष्णु आदिका भक्तिरसले परिपाक प्राप्त गरेका सुमधुर स्तोत्रहरूको रचना समेत गरे, साथै उनैद्वारा ‘सौन्दर्य लहरी’, ‘विवेक चूड़ामणि’ आदि श्रेष्ठतम ग्रन्थको सिर्जना पनि भयो अनि 'प्रस्थानत्रयी' को भाष्य पनि लेखियो। आफ्ना अकाट्य तर्कद्वारा शैव, शाक्त र वैष्णव मतको द्वन्द्वलाई समापन गरे। पञ्चदेवोपासना(पाञ्चायन देवताको आराधना) गर्ने परिपाटिको विकास गरे। उनले सेतुबन्धदेखि हिमालयसम्मको सम्पूर्ण भारतवर्षको यात्रा गरे र चारवटा मुख्यमुख्य मठ (दक्षिण भारतको श्रृङ्गेरीशङ्कराचार्यपीठ, पूर्व भारत (उडीसा) को जगन्नाथपुरीस्थित गोवर्द्धनपीठ, पश्चिम भारतको द्वारिकास्थित शारदामठ र उत्तराखण्डको बद्रिकाश्रममा अवस्थित ज्योतिर्पीठ) को स्थापना गरेर समस्त आर्यावर्तलाई सांस्कृतिक, धार्मिक, दार्शनिक, आध्यात्मिक एवं भौगोलिक एकताको अविच्छिन्न सूत्रमा निबद्ध गरे। उनले समस्त मानव जातिलाई जीवन्मुक्तिको एउटा महत्त्वपूर्ण सूत्र प्रदान गरे -

‘दुर्जन: सज्जनो भूयात् सज्जन: शान्तिमाप्नुयात्। शान्तो मुच्येत बंधेभ्यो मुक्त: चान्यान् विमोचयेत्॥’

अर्थात् दुर्जन सज्जन बनून्, सज्जनले शान्ति प्राप्त गरून्, शान्तजनहरू बन्धनबाट मुक्त होऊन् र मुक्तजनले अन्य व्यक्तिहरूलाई मुक्त तुल्याऊन्।

आफ्नो विशिष्ट प्रयोजन पूर्ण भएपछि तेतीस वर्षको अल्पायुत्वमा नै उनी यस नश्वर शरीरलाई त्यागेर जीवनमुक्त भएर गए।

ब्रह्मसूत्रको शाङ्कर भाष्य रचना गरेर विश्वलाई एउटा सूत्रमा बाँध्ने प्रयास पनि शङ्कराचार्यले नै गरेका हुन्, जुन सर्वसाधारण मनुष्यबाट असम्भव थियो। हामी शङ्कराचार्यको दार्शनिक सिद्धान्तमा सगुण र निर्गुण दुबै ब्रह्मको अनुभूति एकै पटक गर्न सक्दछौं। उनका मतमा निर्गुण ब्रह्म निराकार ईश्वर हुन् र सगुण ब्रह्म भनेका साकार ईश्वर हुन्। जीवलाई उनी अज्ञानस्वरूप र व्यष्टिको उपाधि प्रदान गर्दछन्। तत्त्वमसि अर्थात् तिमी नै ब्रह्म हौ, अहं ब्रह्मास्मि अर्थात् म नै ब्रह्म हुँ, अयमात्मा ब्रह्म अर्थात् यो आत्मा नै ब्रह्म हो यी बृहदारण्यकोपनिषद तथा छान्दोग्योपनिषदमा उल्लिखित वाक्यद्वारा यस जीवात्मालाई निराकार ब्रह्मभन्दा अभिन्न स्थापना गर्ने प्रयत्न शङ्कराचार्यले नै गरेका हुन्। ब्रह्मलाई जगतको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयका निमित्त कारण बताइएको छ। ब्रह्म (सत्) त्रिकालाबाधित नित्य, चैतन्यस्वरूप तथा आनन्दस्वरूप छ भन्ने कुरालाई शङ्कराचार्यले स्वीकार गरेका छन्। जगतको स्वरूपलाई बताउँदै उनी भन्दछन् :-

नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य अनेककर्तृभोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयस्य मनसाऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जन्मस्थितिभङ्गयतः

( अर्थात् नाम र रूपबाट व्याकृत, अनेकौं कर्ता एवं भोक्ताद्वारा संयुक्त, जसमा देश, काल, निमित्त र क्रियाफल समेत आबद्ध छन्, जुन जगतको सृष्टिलाई मनले पनि कल्पना गर्न सकिंदैन, त्यस जगतको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय जसले गर्दछ, त्यसैलाई ब्रह्म भन्दछन्।)

सम्पूर्ण जगतका जीवलाई ब्रह्मका रूपमा स्वीकार गर्नु र तर्कद्वारा त्यसलाई प्रमाणित गर्नु आदि शङ्कराचार्यका विशेषता हुन्। यसरी शङ्कराचार्यको व्यक्तित्व र कृतित्वको मूल्याङ्कनबाट हामी के निष्कर्षमा पुग्न सक्छौं भने समस्त सनातन धर्मलाई एउटै सूत्रमा उनेर एकताबद्ध बनाएर उनले आर्यावर्तवासीलाई ठूलो गुन लगाए तथा आर्य संस्कृतिको विकासमा उनको अमूल्य योगदान रह्यो। त्यसैले उनी एकजना महान् समन्वयवादी सन्त थिए। उनले सनातन धर्मको निभ्न लागेको दियोलाई बर्तन थपेर पुनः समुज्ज्वल र प्रकाशमय बनाई पुनस्र्थापित र आलोकित तुल्याई प्रतिष्ठित पारे। एकातिर उनले अद्वैत चिन्तनलाई पुनर्जीवित तुल्याई सनातन हिन्दु धर्मको दार्शनिक आधारलाई सुदृढ बनाए भने अर्कातिर उनले सर्वसाधारण जनमानसले पूजा आराधना गर्दै आएको मूर्तिपूजाको औचित्यलाई पुष्टि गर्ने प्रयास समेत गरे। त्यस्तै सनातन हिन्दु धर्मलाई दर्बिलो जगमा खडा गर्न उनले आफूविरोधी सम्प्रदायका तर्क र मतलाई आंशिक रूपमा भए पनि स्वीकार गरे। उदाहरणका लागि शङ्कराचार्यको मायावादमा महायानी बौद्ध चिन्तनको प्रभाव छ भन्ने मान्यता प्राप्त हुन्छ। शङ्कराचार्यको अद्वैत दर्शनको सारतत्त्वलाई यसरी पनि अर्थ्याउन सकिन्छ :-

१. ब्रह्म र जीव मूलतः र तत्त्वतः एउटै हुन्। हामी ब्रह्म र जीवमा जुन अन्तर देख्दछौं त्यसको मुख्य कारण अज्ञानता हो।

२. जीवको मुक्तिका निमित्त ज्ञानको आवश्यकता हुन्छ।

३. ब्रह्ममा लीन हुनु नै जीवको मुक्ति हो।

अक्षय तृतीया

सनातन हिन्दु धर्मका शास्त्रहरुमा वर्णन गरिए अनुसार एक वर्षमा कतिपय विशेष योगहरू सिर्जना हुने गर्दछन् ।  ती मध्ये एउटा महायोगको नाम हो - अक्षय तृतीया (Akshaya Trirtiya) । यो महायोग वर्षमा केवल एक पटकमात्र पर्दछ । ज्योतिषशास्त्रअनुसार यस दिनमा गरिएका सबै सत्कर्महरुको अक्षय पुण्य प्राप्त हुन्छ । वर्षको सबैभन्दा पवित्र दिन हुनाले अक्षय तृतीयालाई  'विघ्नविनाशक दिन' पनि भनिन्छ । वसन्त ऋतुमा पर्ने गर्मी महिनाको यस दिन भगवानको पूजा, आराधना र  दान गर्ने तथा सातुसर्बत खुवाउने एवं खानेपानीको व्यवस्था गर्ने जस्ता काम सुस्वास्थ्य र परोपकारका दृष्टिबाट उपयोगी र महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

हिन्दु कालगणनाअनुसार चार स्वयंसिद्ध मुहूर्तहरु छन्, तीमध्ये एउटा हो 'अक्षय तृतीया'। बैशाख महिनाको शुक्ल पक्षको तृतीया तिथिलाई नै अक्षय तृतीया भनिन्छ । अक्षयको अर्थ हुन्छ कहिल्यै क्षय भएर नजाने, स्थायी र दीर्घकालिक।  पौराणिक कथाअनुसार विष्णुले परशुराम अवतार लिएकाले हुनाले आजको दिनलाई परशुराम जयन्तीका रुपमा पनि मनाइन्छ ।  परशुरामलाई विष्णुका दशवटा मुख्यमुख्य अवतारमध्ये एक अवतारका रूपमा लिइन्छ । उनी अष्टचिरञ्जीवीमध्ये एक हुन्।  उनको आयुको कहिल्यै पनि नाश भएन, त्यसैले पनि यस तिथिलाई चिरन्जीवी तिथि  अर्थात् अक्षय तृतीया भनिएको हो । युगगणनामा सत्य, त्रेता, द्वापर र कलियुगको चर्चा हुन्छ, ती चार युगहरुमध्ये त्रेता युगको थालनी पनि यसै अक्षय तृतीयाबाट भएको हो । त्यसैले यस तिथिलाई  'युगादितिथि' पनि भनिन्छ । भारतवर्षका चार धामहरुमध्ये उत्तराखण्डमा पर्ने पवित्र धाम बद्रीनाथधामको ढोका यसै दिन अर्थात अक्षय तृतीया तिथिकै दिन खोलिन्छ । भनिन्छ, यस शुभ तिथिमा गरिएका दान पूजन हवन दक्षिणा या कुनै पुण्य कार्य अक्षय फल प्रदान गर्ने किसिमका हुन्छन् ।

अक्षय तृतीया एउटा स्वयंसिद्ध मुहूर्त पनि हो । यो कुनैपनि शुभ कार्य गर्नका लागि सबैभन्दा राम्रो तिथि हो । वेदव्यासले यसै दिन महाभारतको रचना गर्न सुरु गरेका थिए । कुनै पनि शुभ वा मांगलिक कार्य यस दिन सम्पन्न गर्न सकिन्छ । भगवान नरनारायण हयगृव एवं परशुरामको जन्म यसै तिथिमा भएको थियो । अक्षय तृतीयाका दिन रोहिणी नक्षत्रको संयोग पर्नु अत्युत्तम मानिन्छ र रोहिणी र तृतीयाको संयोग परेन भने दुष्टहरुको बलबृद्धि हुन्छ भन्ने लोकमान्यता छ। यस दिन जलले भरिएको कलश, जुत्ता, गाई, भूमि र स्वर्णपात्रको दान गर्ने प्रचलन छ । । आफ्ना ज्ञातअज्ञात पितृहरूले अक्षय पुण्य प्राप्त गरून् भन्ने कामनाका साथ यस तिथिमा पितृतर्पण पनि गरिन्छ । प्रायः घरघरमा वैशाख शुक्लपक्ष तृतीयाका दिन सातु र सर्बत दान गर्ने प्रचलन छ । दालचिनी, ल्वाङ, सुकुमेल, अलैँची, मह, चिनी, सख्खर र मिस्री पानीमा मिसाएर औषधीय गुणले युक्त सर्बत बनाई जौको सातुका साथमा यस तिथिका दिन दान गर्ने चलन छ । आज बुढाबुढीलाई छाता, लौरो र कपडाको जुत्ता दान गर्ने तथा गच्छे भए गाई, जमिन, अन्न र सुन पनि सत्पात्रलाई दान दिइने गरिन्छ । यसै दिन कैलाशवासी महादेव र हिमालयकी छोरी पार्वतीको विवाह भएको विश्वास गरिन्छ । शास्त्रीय विधानअनुसार आज दियो कलश र गणेशलाई पूजी कलसमाथि अष्टदल लेखेको तामाको थाली राखेर त्यस अष्टदलमा भगवान् नारायणको प्रतिष्ठा गरी पूजा गरिन्छ ।

नोट : तपाईं आज केही न केही दान गर्न चाहनुहुन्छ, तर उचित ठाउँ र पात्र भेटिरहनु भएको छैन भने हाम्रो खातामा तपार्इंले इच्छाएको रकम जम्मा गरिदिनु हुन अनुरोध छ । यसरी पठाइएको रकम आगामी श्रावण १३ गते शुक्रबारका दिन पर्ने नागपञ्चमीका दिन सुनसरी जिल्लाको पवित्र तीर्थस्थल पिण्डेश्वर महादेवको मन्दिरमा लघुरुद्री आयोजना गर्दा उपयोग गरिने छ । उक्त यज्ञमा खर्च भएर बाँकी रहेको रकम पनि परोपकारी काममा खर्च गरिने छ र सम्पूर्ण रकमको पारदर्शिता पूर्वक विवरण प्रकाशन गरिने छ । दान गर्दा आफ्नो इच्छामुताबिक गर्नुहोला, दान रकम खातामा जम्मा गरेपछि jkpkoirala@gmail.com मा मेल गरी पठाएको रकम, पठाउनेको नामथर, गोत्र र ठेगानाको जानकारी दिनुहुन सबैमा अनुरोध छ ।

रकम पठाउने खाता नम्बर : 216002740510
बैंक : राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक
खाताबालको नाम : कृष्णप्रसाद कोइराला
जानकारीका लागि सम्पर्क नम्बर : +9779852059764